ਕੀ ਪੰਛੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹਨ?
ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ! ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਛੀ ਉਹੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹਨ ਜੋ ਪਰਲੋ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ, ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਥੈਰੋਪੌਡ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਵੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਿੜੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਡੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਤੁਹਾਡੀ ਖਿੜਕੀ ’ਤੇ ਬੈਠੀ ਚਿੜੀ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਦੀ ਕਿਤੇ ਸਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ!
“ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਵਰਗੇ” ਨਹੀਂ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹਨ!
ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਹੱਡੀਆਂ ਛੋਟੇ ਥੈਰੋਪੌਡ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਪੰਛੀ ਉਸੇ ਟੱਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਐਸਟਰਾਇਡ ਵਾਲੀ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਖੇ ਬਚ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੜੀ ਨੂੰ “ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਵਰਗੀ” ਕਹਿਣਾ ਅਧੂਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹੈ।
ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ — ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਝਲਕ
ਸਾਡੇ ਕਾਰਡ ਵਾਲਾ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਭਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਰੀਬ 15 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਖੰਭ ਸਨ, ਪਰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੰਦ, ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜੇ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਵੀ ਸੀ।
ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਵਰਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਏਨੇ ਕੀਮਤੀ ਹਨ: ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਗੰਜਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ!
ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 15 ਕਿਲੋ ਭਾਰਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਟਰਕੀ ਜਿੰਨਾ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਉੱਤੇ ਖੰਭ ਜੁੜਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਖੰਭ ਨਿੱਘ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਟੌਹਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਟਾਇਰਨੋਸੌਰਸ ਵੀ ਥੈਰੋਪੌਡ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੇਲ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਪਰਤਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਸੋ ਬਾਕੀ ਥਾਂ ਖੰਭ ਸਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।
ਮਗਰਮੱਛ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣਦੇ?
ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਕਿਰਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਹਨ। ਮਗਰਮੱਛ ਕਿਰਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵੱਧ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਆਰਕੋਸੌਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਗਰਮੱਛ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ। ਹਰ ਪੰਛੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ। ਪਟੇਰਾਨੋਡੋਨ ਉੱਡਦਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਸੀ ਪਟੇਰੋਸੌਰ। ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਰਨ ਜਾਂ ਉੱਡਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਕਬੂਤਰ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ?
ਫ਼ਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚਣ ਕਿ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ! ਨਾਲੇ ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਦੇ ਖੰਭ ਕੋਈ ਮਨਘੜਤ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਕੜੀ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਚਿੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਲੜੀ ਵੇਖਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਤੇ ਫਿਰ ਟਾਇਰਨੋਸੌਰਸ। ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ!
ਬੱਚੇ ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
- ਕੀ ਪੰਛੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹਨ?
- ਹਾਂ ਜੀ! ਅੱਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਛੋਟੇ, ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ।
- ਕੀ ਪੰਛੀ ਸਾਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ?
- ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਥੈਰੋਪੌਡਾਂ ਤੋਂ। ਡਿਪਲੋਡੋਕਸ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਬਣੇ।
- ਕੀ ਮੁਰਗੀ ਵੀ ਇੱਕ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹੈ?
- ਹਾਂ! ਮੁਰਗੀ ਵੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਟੱਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਬੂਤ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੇਖ ਲਓ।
- ਕੀ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਦੇ ਖੰਭ ਸਨ?
- ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੇਲ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
- ਕੀ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਛੀ ਸੀ?
- ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁੱਢਲੇ ਪੰਛੀਨੁਮਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ, ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਵੀ!
- ਫਿਰ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ?
- ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਵਰਗੇ ਦੈਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਪੰਛੀ ਬਚ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹੀ ਹਨ।
ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ
- ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦੱਸੋ: “ਸਾਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਮਰੇ, ਸਾਡੇ ਬਨੇਰੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਕਬੂਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਕਲੱਬ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ!”
- ਹਰ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ — ਜਿਵੇਂ ਪਟੇਰਾਨੋਡੋਨ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਉੱਡਦਾ ਸੀ ਪਰ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
- ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਲਾ ਗੰਜਾ ਖ਼ਲਨਾਇਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।