Chim có phải là khủng long?
Đúng vậy! Chim ngày nay là những con khủng long chưa hề tuyệt chủng. Tổ tiên của chúng là các loài săn mồi nhỏ, đi bằng hai chân và có lông vũ, cùng một đại gia đình với khủng long bạo chúa, chỉ là không to bằng. Chim sẻ thật ra còn gần với khủng long bạo chúa hơn cả cá sấu: cá sấu chỉ là anh em họ xa, còn chim là con cháu trực hệ.
Không phải “trông giống”: chim đúng là khủng long
Các nhà khoa học không xem phim hoạt hình mà xem xương. Khớp hông, xương chân, dấu chân lông, cả cách xương lớn lên: con gà có rất nhiều điểm chung với các loài khủng long ăn thịt cỡ nhỏ. Vì thế người ta không nói “chim tiến hóa từ khủng long rồi thành một thứ khác”. Người ta nói: “chim là những con khủng long duy nhất còn sống”.
Sau cú va chạm của thiên thạch, các loài khủng long khổng lồ trên cạn biến mất, còn nhánh chim vẫn tiếp tục. Chú chim sẻ ngoài hiên không phải con vật “na ná khủng long”. Nó là khủng long thật, bằng xương bằng thịt.
Archaeopteryx: mắt xích dễ thấy nhất
Theo thẻ trên trang này, Archaeopteryx dài khoảng nửa mét, nặng chừng một cân, sống ở kỷ Jura, 150 triệu năm trước. Nó đã có cánh và lông vũ, nhưng miệng vẫn đầy răng, cánh còn móng vuốt và đuôi là một chuỗi xương dài. Nhìn nó cứ như một chú khủng long đang tập làm chim. Nhờ những đặc điểm pha trộn ấy, ta hiểu thêm chim từ đâu mà ra.
Hóa thạch của nó được tìm thấy ở Đức từ lâu và từng gây tranh cãi nảy lửa: chim hay thằn lằn? Ngày nay nó được xếp ở gần gốc của nhánh chim. Đó chưa hẳn là “con chim đầu tiên trên đời”, nhưng là hình ảnh dễ hiểu nhất để trả lời câu hỏi này.
Velociraptor: trên phim trụi lủi, ngoài đời đầy lông
Velociraptor thật dài 2 mét, nặng 15 kg, tức là cỡ một con gà tây lớn chứ không cao bằng người. Trên xương cẳng tay của nó còn những nốt sần, chỗ lông vũ bám vào. Bộ lông giúp nó giữ ấm và làm dáng, chứ không phải để bay như đại bàng.
Khủng long bạo chúa cũng là họ hàng, một ông anh họ khổng lồ trong nhóm khủng long chân thú. Các loài ăn thịt cỡ nhỏ gần như chắc chắn có lông vũ. Riêng với khủng long bạo chúa, những mảnh da tìm được chỉ toàn vảy, và các nhà khoa học vẫn còn tranh luận liệu nó có lông phủ kín mình hay không. Vậy nên loài nhỏ thì cứ vẽ lông thoải mái, còn gã khổng lồ kia thì đừng vội cho xù lông như vẹt.
Vì sao cá sấu không được tính là khủng long?
Cá sấu, thằn lằn và rùa từng sống bên cạnh khủng long và cũng vượt qua thảm họa cuối kỷ Phấn trắng. Nhưng chúng thuộc những nhánh khác. Cá sấu gần với chim hơn là với thằn lằn, vì cả cá sấu lẫn chim đều thuộc nhóm thằn lằn chúa (archosaur). Dù vậy, cá sấu vẫn không phải khủng long.
Mẹo nhớ đơn giản thôi. Là chim thì đúng là khủng long. Biết bay nhưng là dực long như Pteranodon thì không phải. Còn bò sát máu lạnh, bò sát mặt đất thì hầu như chẳng bao giờ là khủng long.
Biết để làm gì, khi chẳng ai gọi bồ câu là bạo chúa?
Vì nếu không biết, ta sẽ tưởng “tuyệt chủng” nghĩa là chẳng còn con khủng long nào sót lại. Sự thật không phải thế. Và bộ lông của Velociraptor cũng không phải do họa sĩ vẽ thêm cho đẹp: nó thuộc về cùng một câu chuyện với đôi cánh chim sẻ.
Muốn tận mắt thấy mối liên hệ ấy thì bạn mở lần lượt thẻ Archaeopteryx, Velociraptor rồi Khủng long bạo chúa. Cùng một đại gia đình mà to nhỏ khác nhau một trời một vực.
Các bạn nhỏ hay hỏi
- Chim có phải là khủng long không?
- Đúng vậy! Mọi loài chim ngày nay đều là khủng long còn sống, con cháu của những kẻ săn mồi nhỏ có lông vũ. Cá sấu và thằn lằn thì không phải.
- Có phải chim tiến hóa từ tất cả các loài khủng long không?
- Không. Chim chỉ bắt nguồn từ một nhánh khủng long chân thú nhỏ, có lông vũ, chứ không phải con cháu của Diplodocus hay khủng long ba sừng.
- Con gà nuôi trong sân có phải là khủng long không?
- Phải! Xét về nguồn gốc và cấu tạo cơ thể, gà thuộc nhóm khủng long. Nó không phải khủng long bạo chúa, nhưng cùng một đại gia đình.
- Khủng long bạo chúa có lông vũ không?
- Họ hàng nhỏ hơn của nó thì có. Còn với khủng long bạo chúa, dấu da hóa thạch chỉ cho thấy vảy, nên vẽ nó phủ kín lông tơ là chưa có cơ sở.
- Archaeopteryx có phải là con chim đầu tiên trên thế giới không?
- Đó là loài chim cổ nổi tiếng nhất: dài nửa mét, có lông vũ, có răng và đuôi dài. Về sau người ta còn tìm được những loài cổ hơn, nhưng Archaeopteryx vẫn là ví dụ kinh điển.
- Tại sao người ta vẫn hay bảo khủng long đã tuyệt chủng?
- Vì mọi loài khủng long không thuộc nhánh chim đều đã tuyệt chủng. Chỉ còn chim sống đến ngày nay.
Ghi nhớ nhé
- Ở lớp, bạn có thể kể: “Khủng long đâu có chết hết, con bồ câu trên mái nhà cũng là khủng long đấy!”
- Đừng lẫn “biết bay” với “là khủng long”: Pteranodon biết bay nhưng không phải khủng long.
- Vẽ Velociraptor đầy lông vũ thì đúng hơn nhiều so với con vật trụi lủi trên phim.