Qushlar dinozavrmi?
Ha! Bugungi qushlar — tirik dinozavrlar. Ular ikki oyoqli, patli dinozavrlardan kelib chiqqan. Tiranozavr ham teropodlar deb ataladigan katta guruhga kirgan, ammo qushlar uning bevosita avlodlari emas. Shunday bo‘lsa-da, deraza oldidagi chumchuq Tiranozavrga timsohdan ko‘ra yaqinroq qarindosh.
«Dinozavrga o‘xshaydi» emas — ular o‘sha dinozavrlarning o‘zi
Olimlar multfilmlarga emas, suyaklarga qarashadi. Chanoq, oyoqlar, patlar, suyaklarning qanday o‘sishi — bularning bari oddiy tovuqda ham, kichik yirtqich dinozavrlarda ham bir xil tuzilgan. Shuning uchun «qushlar dinozavrlardan kelib chiqib, boshqa narsaga aylanib qolgan» deb aytishmaydi. Aksincha: «qushlar — bugun ham yashayotgan yagona dinozavrlar» deyishadi.
Asteroiddan keyin quruqlikdagi ulkan dinozavrlar qirilib bitdi, qushlar tarmog‘i esa omon qoldi — bu haqda qirilish qo‘llanmasida yozganmiz. Bu yerda boshqa gap: chumchuq dinozavrga shunchaki «o‘xshab» qolmagan, u dinozavrning o‘zi.
Arxeopteriks — oraliq bo‘g‘inni o‘z ko‘zingiz bilan ko‘ring
Kartochkamizda Arxeopteriks yarim metr, taxminan bir kilogramm bo‘lib, yura davrida, qariyb 150 million yil oldin yashagan. Patlari va qanotlari bor-u, og‘zida tishlar, qanotida tirnoqlar, orqasida esa uzun suyakli dum. Qushni ham, dinozavrni ham eslatadigan mana shu aralash belgilar ularning qarindoshligini ko‘rsatadi.
XIX asrda Germaniyada topilganida uzoq bahs bo‘lgan: qushmi bu yoki kaltakesak? Bugun uni qushlar shajarasining boshiga eng yaqin qo‘yishadi. «Tarixdagi eng birinchi qush» bo‘lmasligi ham mumkin — yangi topilmalar chiqib turibdi. Lekin darsda misol keltirish uchun undan yaxshisi yo‘q.
Velotsiraptorning patlari bo‘lganini qayerdan bilamiz?
Velotsiraptor ikki metrcha uzun, 15 kilogramm atrofida bo‘lgan — katta kurkadek. Bilak suyagida patlar birikadigan bo‘rtiqlar topilgan. Patli bo‘lgani bilan u ucha olmagan.
Tiranozavr ham teropodlar guruhiga kirgan. Uning terisidan qolgan bir nechta izda tangachalar ko‘rinadi, tananing qolgan qismidan esa teri saqlanmagan. U yerlarda pat bo‘lganmi-yo‘qmi — hozircha ochiq savol.
Nega timsoh dinozavr hisoblanmaydi?
Timsohlar, kaltakesaklar va toshbaqalar dinozavrlar bilan yonma-yon yashagan va bo‘r davri oxiridagi falokatdan ham omon o‘tgan. Biroq ular butunlay boshqa tarmoqqa tegishli. Timsoh kaltakesakka qaraganda qushlarga yaqinroq turadi — ikkalasi ham arxozavrlarga kiradi — lekin u baribir dinozavr emas.
Darsda shunday oddiy qoida asqotadi. Patli qushmi? Demak, dinozavr. Uchadi-yu, lekin Pteranodonmi? Yo‘q, dinozavr emas (bu haqda keyingi qo‘llanmada). Yerda sudralib yuradigan, tanasi sovuq jonivor ham dinozavr emas.
Hech kim kaptarni T. reks demasa, buni bilishdan nima naf
Aks holda dinozavrlarning qirilishi «hammasi birvarakayiga g‘oyib bo‘ldi» degandek yangraydi. Aslida hammasi ham yo‘qolmagan! Qolaversa, Velotsiraptordagi patlar rassomning to‘qimasi emas: ularning ildizi bugungi chumchuq qanotidagi patlar bilan bir.
Saytda Arxeopteriks, Velotsiraptor va Tiranozavr kartochkalarini shu tartibda ochib chiqing. Oila bitta, o‘lchamlari esa yarim metrdan o‘n ikki metrgacha.
Ko‘p so‘raladigan savollar
- Qushlar rostdan ham dinozavrmi?
- Ha, rostdan. Bugungi qushlar mitti patli yirtqichlardan tarqalgan, ular — tirik dinozavrlar. Timsohlar va kaltakesaklar esa dinozavr emas.
- Qushlar hamma dinozavrlardan kelib chiqqanmi?
- Yo‘q, faqat kichik teropodlar guruhidan. Ular Diplodokusdan yoki Tritseratopsdan kelib chiqmagan.
- Oddiy tovuq ham dinozavrmi?
- Ha, ilmiy ma’noda shunday. Suyak tuzilishi va kelib chiqishi bir xil. Albatta u T. reks emas, lekin o‘sha buyuk oilaning kichik bir tirik tarmog‘i.
- Tiranozavrning pati bo‘lganmi?
- Bir nechta teri izida tangachalar topilgan. Tananing qolgan qismidan teri saqlanmagan, shuning uchun u yerda pat bo‘lgan-bo‘lmagani noma’lum.
- Arxeopteriks tarixdagi eng birinchi qushmi?
- Birinchisi deb aytib bo‘lmaydi, ammo eng mashhur ilk oraliq tur shu. Yarim metrli, patli, o‘tkir tishli va uzun dumli bo‘lgan. Kartochkamiz aynan u haqida.
- Unda nega hamma dinozavrlar yo‘q bo‘lib ketgan deb o‘ylashadi?
- Chunki quruqlikdagi barcha ulkan turlari qirilib bitgan. Qushlar esa omon qolgan. Bu haqda asteroid qo‘llanmasida to‘liq aytilgan.
Eslab qoling
- Darsda bemalol aytishingiz mumkin: «Dinozavrlarning hammasi ham o‘lmagan — deraza tokchasidagi kaptar ham o‘shalardan biri!»
- «Ucha oladi» bilan «dinozavr» tushunchasini chalkashtirib yubormang. Pteranodon uchgan, lekin dinozavr bo‘lmagan.
- Velotsiraptorni patli qilib chizing: kinodagi silliq terili maxluqdan ko‘ra bu haqiqatga ancha yaqin.