Pteranodon va Pleziozavr — dinozavr emas
Pteranodon dinozavr emas. Pleziozavr ham dinozavr emas. Birinchisi — pterozavr, ya’ni uchuvchi sudralib yuruvchi. Ikkinchisi — uzun bo‘yinli dengiz sudralib yuruvchisi. Dinozavrlar esa asosan quruqlikda yashagan mutlaqo alohida oila. Saytimizda ular Tiranozavr yonida turadi, chunki bir zamonda yashagan, filmlarda esa hammani bitta parkka joylashtirishadi. Zamon bitta, oila boshqa-boshqa.
Dinozavr — «har qanday qadimgi kaltakesak» degani emas
Olimlar «dinozavr» so‘zini faqat bitta muayyan shajara uchun qo‘llashadi: o‘ziga xos chanoq suyagi bor, oyoqlari tananing ikki yonida emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ostida joylashgan va asosan quruqlikda yurgan jonzotlar. Tiranozavr, Tritseratops, Stegozavr, Velotsiraptor — bular dinozavrlar. Qadimiy va tangachali bo‘lgan har qanday maxluq esa dinozavr bo‘lavermaydi.
Kinoda esa tomoshabinga qiziq bo‘lsin deb hammani bitta kadrga tiqishtirib yuborishadi. Chipta sotishga bu qo‘l keladi, darsda esa faqat chalg‘itadi.
Pteranodon: osmon hukmdori, ammo dinozavr emas
Kartochkadagi Pteranodon bo‘r davrida yashagan: qanot qulochi qariyb yetti metr, vazni esa 25 kilogrammcha. Qanotlari qushnikidek patli bo‘lmagan: har bir qanot bitta juda uzun barmoqqa tortilgan teri pardadan iborat edi. U dengiz uzra parvoz qilib, baliq ovlagan.
Pterozavrlar dinozavrlarga xolavachchadek yaqin, lekin aka-uka emas. Uchishni ular mustaqil o‘rgangan — «samolyotga chipta olgan dinozavr» emas. Dinozavrlardan esa qushlar osmonga ko‘tarilgan, ular ham teri parda bilan emas, patli qanot bilan. Qushlar haqida alohida qo‘llanma bor.
Pleziozavr: dengizda yashagan, lekin dinozavr bo‘lmagan
Pleziozavrning uzunligi 3,5 metrcha bo‘lgan, u yura davrida yashagan. Bo‘yni uzun — xuddi Lox-Ness maxluqi haqidagi ertaklardagidek (darvoqe, Nessi borligini hali hech kim bitta suyak bilan ham isbotlamagan). Qanotsimon kurakoyoqlari bilan suzib, baliq ovlagan, butun umri suvda o‘tgan. Uni «suzishni o‘rganib olgan dinozavr» deb bo‘lmaydi: qadimgi dengiz sudralib yuruvchilarining o‘z katta guruhi bor — ixtiozavrlar, mozazavrlar, pleziozavrlar.
Spinozavr ham suv bo‘yida yashab, baliq ovlagan, lekin u — dinozavr. Gap shundaki, u quruqlikdagi yirtqich dinozavrlar oilasidan chiqqan va daryo bo‘yida ov qilishga moslashgan, xolos. Pleziozavr esa bu oilaga hech qachon kirmagan.
Suratda ularni qanday farqlash mumkin
Pteranodonni teri pardali qanotlari va boshidagi tojidan darrov tanib olasiz. Pleziozavrda esa uzun bo‘yin va eshkakka o‘xshash to‘rtta kurakoyoq bor. Rasmda ularni adashtirish qiyin.
Lekin hayvon qaysi guruhga kirishini faqat tashqi ko‘rinishi yoki qayerda yashaganiga qarab aytib bo‘lmaydi. Olimlar suyaklar tuzilishini, kim kimga qarindosh ekanini ham o‘rganadi. Saytdagi kartochkalarda ham ikkalasi uchun «dinozavr emas» deb yozilgan.
Unda nega ular shu ensiklopediyada bor
Chunki bolalar ularni Tiranozavr bilan bir nafasda so‘rashadi. Qolaversa, mezozoy erasida ular dinozavrlar bilan bitta osmon va bitta dengizni bo‘lishgan, 66 million yil avvalgi falokat ham ularni chetlab o‘tmagan.
Qisqa javob shunday: «Ular dinozavrlar bilan bir zamonda yashagan, ammo dinozavr bo‘lmagan». Uzuni esa — shu qo‘llanmaning o‘zi.
Ko‘p so‘raladigan savollar
- Pteranodon dinozavrmi?
- Yo‘q. U — pterozavr, ya’ni uchuvchi sudralib yuruvchi. Qanotlari teri pardadan iborat bo‘lgan. U qush ham, dinozavr ham emas.
- Pleziozavr dinozavrmi?
- Dinozavr emas, qadimgi dengiz sudralib yuruvchisi. Dinozavrlar esa asosan quruqlikda yashagan.
- Qadimgi osmonda qaysi hayvonlar uchgan?
- Pterozavrlar — Pteranodon va uning qardoshlari. Keyinchalik osmonga qushlar ko‘tarilgan, qushlar esa aynan dinozavrlardir.
- Spinozavr suv bo‘yida yashagan-ku, u dinozavrmi?
- Ha, haqiqiy dinozavr! U quruqlikdagi yirtqich dinozavrlardan bo‘lib, suv bo‘yida baliq ovlashga moslashgan. Pleziozavr esa butunlay boshqa oila.
- Nega multfilmlarda ularning hammasini bitta joyda ko‘rsatishadi?
- Kinoda shunisi oson va tomoshabop. Aslida esa ular bir zamonda yashagan bo‘lsa ham, har xil oiladan bo‘lgan.
- Qushlar dinozavr, Pteranodon esa yo‘q. Buni qanday oson eslab qolish mumkin?
- Qushlar mitti patli dinozavrlardan kelib chiqqan. Pteranodon esa qo‘shni tarmoq: u uchishni ancha oldin va butunlay boshqacha yo‘l bilan o‘rgangan.
Eslab qoling
- Qanoti teri pardadan, boshida toji bor maxluqni chizsangiz, rasm ostiga aslo «dinozavr» deb yozmang.
- Lox-Ness maxluqi — afsonaviy jonivor. Mashhur tasvirlarda u pleziozavrga o‘xshaydi, ammo haqiqatan mavjudligiga ishonchli dalil topilmagan.
- Tiranozavr (ha, dinozavr), Pteranodon (yo‘q), Pleziozavr (yo‘q) — shu kartochkalarni ketma-ket ochsangiz, farqi darrov esda qoladi.