Nega dinozavrlar qirilib ketgan?
Taxminan 66 million yil avval Yerga ulkan asteroid urilgan. Osmonga ko‘tarilgan chang va qurum quyosh nurini to‘sib qo‘ydi, iqlim sovidi, o‘simliklar kamaydi — oziq zanjirlari uzilib ketdi. Tiranozavr, Tritseratops va boshqa qush bo‘lmagan dinozavrlar shu falokatda qirilib ketgan. Ayrim qushlar esa omon qoldi. Bugungi qushlar — dinozavrlarning tirik tarmog‘i.
Asteroid qayerga tushgan va u qanchalik katta edi
Zarb tekkan joyni Chicxulub deb atashadi — bu Meksikadagi Yukatan yarimoroli. Kraterning kengligi deyarli ikki yuz kilometr. U yer va dengiz ostida ko‘milib yotibdi, shuning uchun sohil bo‘yida turib hech qanaqa chuqurlikni ko‘rmaysiz.
Toshning o‘zi esa o‘n kilometrdan katta bo‘lgan. Kartochkamizdagi 27 metrli Diplodokus — uchta maktab avtobusi uzunligi — uning yonida qum zarrasidek gap. To‘qnashuv izi bugun ham yaqqol ko‘rinadi: butun sayyora bo‘ylab yupqa gil qatlami cho‘kkan. Unda iridiy metali ko‘p — Yer po‘stlog‘ida bu metall kam, asteroidlarda esa ko‘p uchraydi. Xuddi shu qatlam kraterning o‘zida ham topilgan.
Sovuq tushdi va oziq zanjirlari buzildi
Zarbdan yaqin atrofdagi hayvonlar va o‘simliklar qattiq zarar ko‘rgan. Keyin chang va qurum quyosh nurini to‘sib, iqlim sovigan. O‘simliklar va suvdagi mayda fotosintez qiluvchi organizmlar kamaygan. O‘simlikxo‘rlarga yemish, ularni ovlaydigan yirtqichlarga esa o‘lja yetishmay qolgan.
Sovuqqa ochlik qo‘shildi: oziq zanjiri uzilgach, hayvonlar ketma-ket nobud bo‘la boshlagan. Gavdasi kichik bo‘lgan va har xil ozuqa bilan kun ko‘ra olgan jonivorlarning omon qolish imkoni ko‘proq edi.
Eng so‘nggi kunlarda kimlar yashagan
Saytimizdagi Tiranozavr 12 metr va qariyb 8 tonna bo‘lib, bo‘r davrining eng oxirida — 68–66 million yil oldin yashagan. To‘qqiz metrli Tritseratops ham o‘sha yillarda yurgan. Asteroid ularning ko‘z o‘ngida tushgan. Braxiozavr bilan Stegozavr esa bu kunlarni ko‘rmagan: ular yura davriga tegishli va asteroid tushishidan o‘nlab million yil avval yo‘q bo‘lib ketgan.
Odamlar «dinozavrlar nega qirilib ketgan» deb so‘rashganda, odatda aynan shu kechki gigantlarni nazarda tutishadi. Asteroid haqidagi javob ham shularga tegishli. Yura davri jonivorlari esa boshqa masala: turlar o‘sha ulkan tosh tushishidan ancha oldin ham almashib turgan.
Nega chumchuq oramizda, Tiranozavr esa yo‘q
Qushlar kichik, patli yirtqich dinozavrlardan tarqalgan. Zarbdan keyin qushlar tarmog‘idan tashqari barcha dinozavrlar qirilib ketdi. Sudralib yuruvchilarning hammasi ham yo‘qolmadi: timsohlar va toshbaqalar bu balodan omon o‘tgan.
Nega aynan qushlar? Olimlar bu savolga hali to‘liq javob topishmagan. Ko‘pincha uch sababni aytishadi: kichik gavda, nima topsa yeyaverish va vayron bo‘lgan joydan uchib keta olish. Bahaybat Tiranozavrda esa bularning birortasi ham yo‘q edi. Batafsil — «Qushlar dinozavrmi?» qo‘llanmasida.
O‘sha paytda vulqonlar ham otilib turgan
O‘sha davrlarda Hindistonda behisob lava oqib chiqqan, bu ham iqlimni ancha o‘zgartirgan. Biroq butun Yer yuzini qoplagan o‘sha bir xil gil qatlami vulqonlarga emas, asteroid zarbiga to‘g‘ri keladi.
Olimlar vulqonlarni inkor etmaydi: ular ham bo‘lgan, zarb ham bo‘lgan. Faqat sayyorani o‘rab olgan yupqa gil qatlamini asteroidsiz tushuntirib bo‘lmaydi.
Ko‘p so‘raladigan savollar
- Nega dinozavrlar qirilib ketgan?
- Taxminan 66 million yil avval Yerga asteroid urilgan. Chang va qurum quyosh nurini to‘sib, iqlim sovigan va oziq zanjirlari buzilgan. Qush bo‘lmagan dinozavrlar qirilib ketgan, ayrim qushlar esa omon qolgan.
- Asteroid qayerga tushgan?
- Meksikadagi Yukatan yarimoroliga, Chicxulub deb ataladigan joyga. Krater kengligi qariyb 200 kilometr, hozir u yer va suv ostida ko‘milib yotibdi.
- Hamma dinozavrlar o‘lib ketganmi?
- Qush bo‘lmagan dinozavrlar qirilib ketgan. Ammo ayrim qushlar omon qolib, ularning avlodlari bugungacha yetib kelgan. Bugungi qushlar — tirik dinozavrlar.
- Dinozavrlarni vulqonlar qirib yuborganmi?
- Hindistondagi vulqonlar haqiqatan kuchli otilgan. Ammo olimlarning aksariyati baribir asteroidni asosiy sababchi deb biladi, chunki butun Yer yuzida aynan uning izi qolgan.
- Tiranozavr bilan Stegozavr bir kunda nobud bo‘lganmi?
- Yo‘q. Stegozavr yura davrida, o‘nlab million yil avval yashab o‘tgan. Tiranozavr bilan Tritseratops esa bo‘r davrining eng oxirida yashagan.
- Dinozavrlar qaytib kelishi mumkinmi?
- Hozir Tiranozavr kabi yo‘q bo‘lib ketgan dinozavrlarni klonlashning imkoni yo‘q. Qushlar esa dinozavrlarning bugun ham yashayotgan tarmog‘idir.
Eslab qoling
- Asteroid tushgan kunni chizmoqchi bo‘lsangiz, faqat portlashni emas, qop-qorong‘i chang va yalang‘och daraxtlarni ham chizing.
- Yura davri bilan bo‘r davri — butunlay boshqa-boshqa zamonlar. Stegozavr bilan Tiranozavr bitta kadrda turishi faqat kinoda bo‘ladi.
- Deraza tokchasidagi chumchuq dinozavrlarga timsohdan ko‘ra ancha yaqin qarindosh. Hazil emas!