Kuşlar dinozor mu?
Evet, kuşlar dinozordur. Yok oluştan kurtulan tek dinozor grubu onlardır. Ataları, iki ayak üzerinde yürüyen küçük, tüylü avcılardı. Tiranozor'la aynı büyük ailedendirler ama dev olanlarından değil. İster inan ister inanma, sokaktaki serçe Tiranozor'a timsahtan daha yakındır. Timsah uzak bir kuzen sayılır, kuş ise ailenin ta kendisi.
Dinozora benzemiyor, dinozorun ta kendisi
Bilim insanları çizgi filmlere değil, iskelete bakar: kalça kemiklerine, bacakların yapısına, tüylerin kemikte bıraktığı izlere, kemiğin nasıl büyüdüğüne. Bir tavuğun iskeleti, küçük avcı dinozorlarınkiyle pek çok ortak özellik taşır. Bu yüzden “kuşlar dinozorlardan türeyip başka bir şeye dönüştü” demek yanlış olur. Kuşlar, bugün yaşayan tek dinozor grubudur.
Asteroit çarptıktan sonra dev dinozorlar yok oldu ama kuşların soyu sürdü. Nasıl olduğunu yok oluş rehberimizde anlattık. Penceredeki serçe “dinozora benzeyen bir hayvan” değil, yaşayan bir dinozor; aklında kalması gereken de bu.
Arkeopteriks: yarı dinozor, yarı kuş
Kartımızdaki Arkeopteriks yarım metre kadar uzunlukta, aşağı yukarı bir kilo ağırlığındaydı. Jura döneminde, 150 milyon yıl önce yaşadı. Kanatları ve gerçek kuş tüyleri vardı. Öte yandan çenesinde dişler, kanatlarının ucunda pençeler, arkasında da uzun, kemikli bir kuyruk taşıyordu. Dinozordan kuşa geçişi tek bir hayvanda görmek isteyen ona bakar.
İlk fosili Almanya'da bulunduğunda bilim insanları epey tartıştı: Bu bir kuş muydu, yoksa bir sürüngen mi? Bugün onu kuşların soy ağacının en başlarına yerleştiriyoruz. “İlk kuş” unvanı yeni fosiller bulundukça tartışılıyor, ama konuyu sınıfta anlatmak için ondan iyi örnek yok.
Filmdeki Velosiraptor tüysüz, kemikler ise başka şey söylüyor
Gerçek Velosiraptor iki metre uzunluğunda ve 15 kiloydu. Yani insan boyunda değil, irice bir hindi kadardı. Üstelik ön kol kemiğinde, tüylerin tutunduğu küçük yumrular bulundu. Tüyleri uçmaya yaramıyordu; onu sıcak tutuyor ve gösteriş yapmasını sağlıyordu.
Tiranozor, iki ayaklı avcıların oluşturduğu bu teropod ailesinin dev kuzenidir. Küçük akrabalarının tüylü olduğu neredeyse kesin. Tiranozor'un kendisinde ise vücudunun bazı yerlerinde pullu deri izleri bulundu; her yanının tüylü olup olmadığı hâlâ tartışılıyor. Kısacası küçük avcılar tüylüydü. Dev kralı baştan aşağı tüyle kaplamak içinse elimizde kanıt yok.
Timsahlar neden dinozor sayılmaz?
Timsahlar, kertenkeleler ve kaplumbağalar dinozorlarla aynı çağda yaşadı, Kretase'nin sonundaki felaketi de atlattı. Ama soy ağacında başka dallarda dururlar. Timsah, kuşa kertenkeleden daha yakındır, çünkü ikisi de arkozor denen gruptandır. Yine de dinozor değildir.
Kolay bir kural: Kuşsa dinozordur. Kanatlı ama Pteranodon'sa değildir, o bir uçan sürüngendir. Kesin karar vermek için dış görünüş yetmez, hayvanın iskeletine ve kimlerle akraba olduğuna bakmak gerekir.
Bu akrabalığı bilmek ne işe yarar?
Bilmezsen yok oluşu “bütün dinozorlar yeryüzünden silindi” diye anlarsın. Oysa hepsi kaybolmadı. Velosiraptor'un tüylü kolları da ressamların uydurması değil; bugünkü serçenin kanadıyla aynı hikâyenin parçası.
Bu bağı kendi gözünle görmek ister misin? Sitemizde sırayla Arkeopteriks, Velosiraptor ve Tiranozor kartlarını aç. Boyları ne kadar farklı olsa da üçü aynı ailedendir.
Merak edilen sorular
- Kuşlar dinozor mu?
- Evet. Bugün yaşayan bütün kuşlar, iki ayak üzerinde yürüyen küçük, tüylü avcı dinozorların soyundan gelir.
- Kuşlar dinozorlardan mı geldi?
- Teropod denen iki ayaklı etçil dinozorlardan geldiler; Diplodok ya da Triseratops gibi dev otçullardan değil.
- Tavuk da dinozor mu?
- İskeletine ve soyuna bakılırsa evet. Tiranozor değil elbette, ama o büyük ailenin bugüne ulaşmış küçük bir üyesi.
- Tiranozor'un tüyleri var mıydı?
- Küçük akrabalarının tüylü olduğunu biliyoruz. Tiranozor'un kendisinde ise pullu deri izleri bulundu. Onu baştan aşağı tüylü çizmek için henüz erken.
- Arkeopteriks ilk kuş mu?
- Bilinen en ünlü erken kuştur. Dişleri, uzun kemikli kuyruğu ve gerçek kanat tüyleriyle dinozorlarla kuşlar arasındaki bağı en açık gösteren fosildir.
- Peki neden “dinozorlar yok oldu” deniyor?
- Yok olanlar kuş olmayan dinozorlardı. Kuşlar hayatta kaldı. Ayrıntısı asteroit rehberimizde.
Aklında bulunsun
- Derste rahatça söyleyebilirsin: “Dinozorların hepsi ölmedi, pencerenin önündeki kumru da o aileden.”
- Uçan her hayvanı dinozor sanma. Pteranodon uçardı ama dinozor değil, uçan sürüngendi.
- Tüylü bir Velosiraptor çizimi, filmlerdeki kertenkele derili canavardan çok daha gerçekçidir.