Dinozorlar neden yok oldu?
Yaklaşık 66 milyon yıl önce Dünya'ya dev bir asteroit çarptı. Havaya kalkan toz bulutu aylarca Güneş'in önünü kapattı, ışıksız kalan bitkiler kurudu. Önce iri otçullar aç kaldı, ardından onları avlayan etçiller. Tiranozor'un ve Triseratops'un devri böyle kapandı. Dayananlar ise bugünkü kuşların küçük atalarıydı; kuşlar da dinozordur, hem de tüylü olanlarından.
Asteroit nereye düştü, ne kadar büyüktü?
Asteroit, Meksika'daki Yukatan Yarımadası'na, bugün Chicxulub dediğimiz yere düştü. Açtığı kraterin genişliği neredeyse 200 kilometre. Yine de sahilde durup baksan koca bir çukur göremezsin, çünkü kraterin çoğu denizin ve kalın toprak katmanlarının altında kaldı.
Göktaşının çapı 10 kilometreden fazlaydı. Kartımızdaki Diplodok 27 metredir, yani arka arkaya dizilmiş üç okul otobüsü kadar. Bu taş ise koca bir şehirden büyüktü! Çarpışmanın izi bugün bile duruyor: Dünya'nın dört bir yanında aynı ince kil tabakasına rastlanıyor. Tabaka iridyum dolu; bu element yerkabuğunda çok az, göktaşlarında ise bol bulunur. Aynı izler kraterin içinde de var.
Hava soğudu, besin zinciri koptu
Çarpışma çevresindeki her şeyi bir anda yok etti. Asıl felaket ise ondan sonra başladı. Toz ve is gökyüzünü kapladı, güneş ışığı yere ulaşamaz oldu. Işık yoksa bitki de yok, denizdeki yosun da; kısacası kimseye yemek yok. Önce yaprak yiyen devler aç kaldı, Triseratops ve öteki otçullar tükendi. Sıra, onları avlayan Tiranozor gibi etçillere geldi.
Buna zincirleme çöküş denir: Güneş kararır, hava soğur, bitkiler ölür, halkalar birer birer kopar. Koca bir devin doyması için her gün dağ gibi yiyecek gerekir. Küçük hayvanlar ise bir kovuğa saklanabilir, bir süre tohumla ya da böcekle idare edebilir.
O son günü kimler gördü?
Sitemizdeki Tiranozor 12 metre uzunluğunda, 8 ton ağırlığındadır ve Kretase'nin sonunda, 68–66 milyon yıl önce yaşamıştır. Dokuz metrelik Triseratops da aynı yılların hayvanıdır. Yani asteroidin düştüğü günü onlar gördü. Brakiyozor ile Stegozor ise görmedi. İkisi de Jura döneminde yaşamış, o günden on milyonlarca yıl önce ortadan kalkmıştı.
“Dinozorlar neden öldü?” diye soranların aklında genellikle bu son devler vardır. Asteroit hikâyesi de onların hikâyesidir. Jura'nın hayvanları bambaşka bir zamanda yaşadı; onları göktaşı yok etmedi, yerlerini zamanla yeni türler aldı.
Serçe penceremizde, peki Tiranozor nerede?
Bugünkü kuşlar küçük, tüylü avcı dinozorların soyundan gelir. Asteroit çarptıktan sonra kuşlar dışındaki bütün dinozorlar yok oldu. Ama “bütün sürüngenler bitti” sanma; timsahlar ve kaplumbağalar da bir yolunu bulup hayatta kaldı.
Neden özellikle kuşların kurtulduğu sorusu bilim insanlarını hâlâ uğraştırıyor. Kuşlar küçüktü, tohumdan böceğe ne bulsa yiyebiliyordu, üstelik yangından uçup uzaklaşabiliyordu. Bunların işe yaradığı düşünülüyor. Koca Tiranozor'un ise uçacak kanadı yoktu. Gerisini “Kuşlar dinozor mu?” rehberimizde okuyabilirsin.
Bu arada yanardağlar da patlıyordu
Aynı yıllarda Hindistan'da yanardağlar durmadan püskürüyor, lavlar nehir gibi akıyordu. Havayı ve iklimi onların da değiştirdiği kesin. Ama Dünya'nın her yerinde görülen o ince, keskin tabaka uzun süren patlamalarla değil, asteroidin çarptığı anla örtüşüyor.
Yanardağlar da işin içindeydi, orası doğru. Yine de kayaların arasındaki o belirgin kil çizgisini asteroit olmadan açıklamak mümkün değil.
Merak edilen sorular
- Dinozorlar neden yok oldu?
- Yaklaşık 66 milyon yıl önce çarpan dev asteroidin kaldırdığı toz bulutu Güneş'i kapattı. Bitkiler kuruyunca besin zinciri koptu, büyük dinozorlar aç kaldı. Geriye yalnızca küçük, tüylü akrabaları kaldı: kuşlar.
- Asteroit nereye düştü?
- Meksika'daki Yukatan Yarımadası'na, Chicxulub denen yere. Yaklaşık 200 kilometre genişliğindeki krater bugün denizin ve toprak katmanlarının altında yatıyor.
- Bütün dinozorlar öldü mü?
- Hayır. Kuş olmayan dinozorların hepsi yok oldu, bugünkü kuşların ataları ise hayatta kaldı.
- Dinozorları yanardağlar mı yok etti?
- O dönemde Hindistan'daki yanardağlar gerçekten büyük miktarda lav püskürtüyordu. Ama bilim insanlarına göre öldürücü darbeyi asteroit vurdu, çünkü Dünya'yı saran o ince tabaka asteroidin izini taşıyor.
- Tiranozor ile Stegozor aynı gün mü öldü?
- Hayır. Stegozor Jura döneminde yaşadı ve asteroitten on milyonlarca yıl önce ortadan kalktı. Tiranozor ile Triseratops ise Kretase'nin en sonunda yaşadı.
- Dinozorlar bir gün geri gelir mi?
- Kuş olmayan o koca devler geri gelmez, onların devri kapandı. Ama üzülme: Tüylü dinozorlar, yani kuşlar hâlâ aramızda.
Aklında bulunsun
- Asteroidin çarptığı günü çizerken yalnızca alevleri değil, gökyüzünü karartan toz bulutunu ve kuruyan ağaçları da çiz.
- Jurassic Park'ı keyifle izle ama Jura ile Kretase'nin ayrı dönemler olduğunu unutma. Stegozor ile Tiranozor ancak sinemada yan yana gelir.
- Pencerenin önündeki güvercin, dinozorlara timsahtan daha yakındır. Şaka değil, aynı ailedenler!