Pteranodon ve Pleziozor neden dinozor değil?
Pteranodon dinozor değildir, Pleziozor da öyle. Pteranodon bir pterozordu, yani uçan sürüngen; Pleziozor ise denizde yaşayan bir sürüngendi. Dinozorlar, bacakları gövdesinin tam altında duran kara hayvanlarıdır ve ayrı bir ailedir. Bu ikisi sitemizde Tiranozor'un yanında duruyor, çünkü Mezozoik'te yaşadılar ve filmlerde hep dinozorlarla birlikte görünüyorlar. Yalnız Mezozoik çok uzundur; bu hayvanların hepsi aynı anda yaşamadı.
Her eski sürüngen dinozor değildir
Bilim insanları “dinozor” sözünü belirli bir grup için kullanır: kalça yapısı kendine özgü olan, bacakları kertenkeledeki gibi yana açılmayan, bizimkiler gibi gövdenin tam altında dik duran kara hayvanları. Tiranozor, Triseratops, Stegozor ve Velosiraptor bu tanıma uyar. Eski çağlarda yaşamış her pullu dev ise dinozor değildir.
Filmler heyecan olsun diye hepsini aynı sahneye doldurur. Sinemada izlemesi keyifli, ama fen sınavında insanın kafasını fena karıştırır.
Pteranodon: gökyüzünde süzülürdü ama dinozor değildi
Kartımızdaki Pteranodon'un kanat açıklığı yedi metre, ağırlığı ise 25 kilo kadardı. Kretase döneminde yaşadı. Kanatlarında tüy yoktu. Her kanat, çok uzamış tek bir parmağın, dördüncü parmağın taşıdığı sağlam bir deri zardı. Denizin üzerinde süzülür, balık avlardı.
Pterozorlar dinozor değildir, dinozorların yakın akrabalarıdır. Uçtular, ama “kanat takmış dinozor” değillerdi. Gerçek dinozorlardan gökyüzüne yalnızca kuşlar çıktı. O da ayrı bir hikâye.
Pleziozor: denizlerin uzun boyunlu avcısı
Yaklaşık 3,5 metre uzunluğundaki Pleziozor, Jura denizlerinde yüzerdi. Upuzun boynuyla Van Gölü Canavarı ya da Loch Ness efsanelerindeki yaratıkları andırır. (O efsaneleri kanıtlayan tek bir kemik bile yok, onu da söyleyelim.) Dört güçlü yüzgeci vardı ve iyi bir balık avcısıydı. Ama “yüzmeyi öğrenmiş bir dinozor” değildi. Deniz sürüngenleri ayrı gruplardır: iktiyozorlar, mozazorlar, pleziozorlar.
Peki su kıyısında avlanan Spinozor neden dinozor? Çünkü bir hayvanın ailesini yaşadığı yer belirlemez. Spinozor nehirlerde balık tutardı ama kara dinozorlarının soyundandı. Pleziozor ise o aileye hiç girmedi.
Resme bakıp nasıl ayırt edersin?
Deri kanatları, başında sivri bir ibiği ve arka bacakları varsa pterozordur. Boynu upuzunsa, dört yüzgeci varsa ve karada yürüyemiyorsa pleziozordur. İki ya da dört bacağının üzerinde sütun gibi dik duruyor, karada gezip ot ya da et yiyorsa işte o gerçek bir dinozordur.
Emin olamadın mı? Sitemizdeki kartı aç. Pteranodon ve Pleziozor kartlarında dinozor olmadıkları açıkça yazar. Kartta “Kretase'nin avcısı” gibi bir söz görsen de önce kanatlara ve yüzgeçlere bak.
Dinozor değillerse ansiklopedimizde ne işleri var?
Çünkü çocuklar onları da Tiranozor kadar merak ediyor. Üstelik Mezozoik'i dinozorlarla paylaştılar: aynı göğün altında uçtular, aynı çağın denizlerinde yüzdüler. Pterozorların ve deniz sürüngenlerinin sonuncuları da 66 milyon yıl önce dinozorlarla aynı sonu yaşadı.
Büyükler sorarsa kısaca şöyle diyebilirsin: “Dinozorlarla aynı çağda yaşadılar ama dinozor değillerdi.” Ayrıntısını soran olursa bu rehberi gösterirsin.
Merak edilen sorular
- Pteranodon dinozor mu?
- Hayır. Pteranodon deri kanatlı bir pterozordur, yani uçan sürüngen. Ne kuştur ne de dinozor.
- Pleziozor dinozor mu?
- Pleziozor dört yüzgeçli bir deniz sürüngeniydi ve karada yürüyemezdi. Dinozorlar ise kara hayvanlarıdır, yani cevap hayır.
- Dinozorlar uçmuyorsa gökyüzünde kim uçuyordu?
- Gökyüzünde Pteranodon gibi uçan sürüngenler vardı. Küçük, tüylü avcı dinozorların bir kolu da kanatlandı ve bugünkü kuşlara dönüştü.
- Spinozor suda balık avlıyordu, o da mı dinozor?
- Evet. Spinozor iki ayaklı etçil dinozorlar ailesindendir; nehir kıyısında balık avlamaya uyum sağlamıştı. Pleziozor ise bambaşka bir aileden, deniz sürüngenlerindendir.
- Çizgi filmlerde neden hepsi bir arada?
- Çünkü öylesi daha heyecanlı ve göze daha hoş geliyor. Oysa ortak yanları akrabalık değil, yalnızca yaşadıkları çağ.
- Kuşlar dinozor, Pteranodon değil. Bunu nasıl aklımda tutarım?
- Kuşlar, küçük tüylü dinozorların içinden çıktı. Pteranodon ise onlardan çok önce, bambaşka bir kanatla uçan komşu daldan bir akrabadır.
Aklında bulunsun
- Deri kanatlı, başı sivri ibikli bir hayvan çizdiysen altına “dinozor” yazma. O bir pterozor.
- Loch Ness Canavarı resimlerde çoğu zaman pleziozora benzetilir. Ama böyle bir canlının yaşadığını gösteren bilimsel bir kanıt yok.
- Üç kartı yan yana koy: Tiranozor (dinozor), Pteranodon (değil), Pleziozor (değil). Farkı hemen görürsün.