Je, ndege ni dinosauri?
Ndiyo. Ndege wa leo ni dinosauri ambao hawakutoweka. Wametokana na wawindaji wadogo wa miguu miwili waliokuwa na manyoya, wa familia ile ile kubwa ya T. rex, ingawa wao hawakuwa majitu. Kwa hiyo shomoro yuko karibu zaidi na T. rex kuliko mamba alivyo. Mamba ni binamu wa mbali; ndege ni wa nyumba moja na T. rex.
Hawafanani tu na dinosauri, wao ni dinosauri
Wanasayansi hawaangalii michoro ya katuni; wanachunguza mifupa. Nyonga, miguu, manyoya, hata namna mifupa inavyokua: kwa mambo mengi kuku wa kawaida anafanana na dinosauri wadogo wawindaji. Ndiyo sababu hatusemi kwamba ndege walitokana na dinosauri kisha wakawa kitu kingine. Ndege ndio dinosauri pekee walio hai leo.
Asteroidi ilipogonga, dinosauri wakubwa wa nchi kavu walitoweka, lakini ukoo wa ndege ulisalia. Habari hiyo iko kwenye mwongozo wa kutoweka. Hapa swali ni jingine: kwa nini shomoro hafanani tu na dinosauri, bali yeye mwenyewe ni dinosauri.
Archaeopteryx: kiungo kinachoonekana kwa macho
Archaeopteryx wa kadi yetu ana urefu wa nusu mita na uzito wa kilo moja hivi. Aliishi katika Jurasiki, yapata miaka milioni 150 iliyopita. Alikuwa na manyoya na mabawa kamili, lakini pia meno mdomoni, makucha kwenye mabawa na mkia mrefu wenye mifupa. Ni kama dinosauri aliyekuwa bado anajifunza kuruka.
Aligunduliwa Ujerumani katika karne ya 19, na watu walibishana: huyu ni ndege au mjusi? Leo wataalamu wanamweka karibu sana na mwanzo wa ukoo wa ndege. Huenda si ndege wa kwanza kuwahi kuwepo, kwa sababu uvumbuzi mpya unaendelea. Hata hivyo, ukimweleza mtoto, huna mfano bora kuliko yeye.
Velociraptor wa filamu hana manyoya, visukuku vinasema vingine
Velociraptor wa kadi yetu ana urefu wa mita mbili na uzito wa kilo 15. Huo ni ukubwa wa bata mzinga mkubwa, si wa mtu mzima. Kwenye mifupa ya mikono yake wanasayansi walikuta vinundu vidogo ambapo manyoya yalishikamana. Hakuyatumia kuruka. Yalimpa joto na kumsaidia kujionyesha mbele ya wenzake.
T. rex ni binamu yao mkubwa; wote ni theropodi, kundi la wanaotembea kwa miguu miwili. Wawindaji wadogo wa kundi hili karibu wote walikuwa na manyoya. Kwa T. rex mwenyewe zimepatikana alama za magamba kwenye sehemu fulani za ngozi, na wanasayansi bado wanajadili kama alikuwa na manyoya mwili mzima. Kwa sasa picha ni hii: wadogo walikuwa na manyoya mengi, na lile jitu, kwa kadiri tunavyojua, lilikuwa na magamba.
Kwa nini mamba si dinosauri?
Mamba, mijusi na kasa waliishi pamoja na dinosauri, na nao walinusurika baada ya asteroidi kupiga. Lakini wako kwenye matawi mengine ya mti wa viumbe. Mamba ni ndugu wa karibu wa ndege kuliko wa mjusi, kwa kuwa wote wawili ni akosauri. Hata hivyo, mamba si dinosauri.
Kanuni ya kukumbuka darasani ni fupi. Ndege? Dinosauri. Anaruka kwa mabawa ya ngozi kama Pteranodon? Si dinosauri, na ana mwongozo wake. Anatambaa na ana damu baridi kama mamba? Si dinosauri pia.
Kwa nini hili lina maana darasani na nyumbani?
Bila kujua hili, mtu anaweza kudhani kwamba asteroidi ilifuta kila kiumbe bila kubakiza chochote. Haikuwa hivyo. Manyoya ya Velociraptor nayo si ubunifu wa wachoraji wa vitabu; ni sehemu ya hadithi ile ile inayoeleza mabawa ya shomoro.
Ukitaka kuona mfululizo huu kwenye tovuti, fungua kadi ya Archaeopteryx, kisha ya Velociraptor, na mwisho ya T. rex. Familia ni moja, lakini maumbo ni tofauti sana.
Maswali ya watoto
- Je, ndege ni dinosauri?
- Ndiyo. Kila ndege anayeishi leo ni dinosauri hai, mzao wa wawindaji wadogo wenye manyoya.
- Je, ndege walitokana na dinosauri gani?
- Kutoka kwa theropodi wadogo waliotembea kwa miguu miwili, si kutoka kwa majitu kama Diplodocus.
- Je, kuku ni dinosauri?
- Ndiyo. Mifupa yake inaonyesha kwamba kuku ni tawi dogo, lililo hai, la familia ya dinosauri.
- Je, T. rex alikuwa na manyoya?
- Binamu zake wadogo walikuwa na manyoya mengi, lakini visukuku vya T. rex vinaonyesha magamba; hakuna ushahidi wa manyoya mwili mzima.
- Je, Archaeopteryx ndiye ndege wa kwanza kabisa?
- Huenda si wa kwanza kabisa. Lakini ndiye anayejulikana zaidi kati ya viumbe wa mwanzo wenye mabawa ya ndege pamoja na meno na mkia kama wa mjusi.
- Mbona basi watu husema dinosauri walitoweka?
- Waliotoweka ni wale dinosauri wasio ndege, lakini jamii ya ndege ilisalimika na inaishi hadi leo.
Kumbuka haya
- Darasani unaweza kuwaambia wenzako: “Hawakufa wote. Yule njiwa juu ya paa ni dinosauri!”
- Kuruka hakumfanyi mnyama kuwa dinosauri. Popo huruka, Pteranodon naye aliruka, lakini hakuna kati yao aliye dinosauri.
- Velociraptor mwenye manyoya yuko karibu zaidi na ukweli wa visukuku kuliko yule mwenye ngozi tupu wa kwenye sinema.