ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ, ਜੁਰਾਸਿਕ, ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ — ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲ
ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ! ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ, ਫਿਰ ਜੁਰਾਸਿਕ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਏ ਹਨ। ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਸੀ!
ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਆਏ, ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ
ਲੋਕ “ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ” ਇੰਝ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਕਲਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ! ਪਰ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ 15 ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲਿਆ। ਨਵੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ — ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ।
ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ: ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ ਕਰੀਬ 25 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੁਰਾਸਿਕ ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੇ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਰੀਬ 14.3 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ। ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 6.6 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਐਸਟਰਾਇਡ ਵਾਲੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਨ।
ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਜੇ ਦੈਂਤ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਸਨ
ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ ਕਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਲੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ — ਜ਼ਮੀਨ ਗਰਮ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਪਤਲੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਨਾ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰੈਚਿਓਸੌਰਸ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਟੀ. ਰੇਕਸ! ਇਹ ਤਾਂ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਜੇ ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਡੋਕਸ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ — ਉਹ ਅਜੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ!
ਜੁਰਾਸਿਕ: ਲੰਮੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਤੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ
ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਲੰਮੀ ਧੌਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਂਤਾਂ ਤੇ ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕਾਰਡ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੈਚਿਓਸੌਰਸ ਲਗਭਗ 22 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਤੇ 40 ਟਨ ਦਾ ਸੀ, ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ! ਡਿਪਲੋਡੋਕਸ 27 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਸੀ। ਤੇ ਨੌਂ ਮੀਟਰ ਦੇ ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦਿਮਾਗ਼!
ਅੱਧੇ ਮੀਟਰ ਦਾ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਵੀ ਜੁਰਾਸਿਕ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਖੰਭ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੰਦ ਅਜੇ ਗਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤੇ ਟੀ. ਰੇਕਸ? ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ! ਕਾਰਟੂਨ ਵਿੱਚ ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਇਹ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ: ਸਿੰਗ, ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਪਾਲ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ
ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡਾ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: 12 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ, 8 ਟਨ ਭਾਰਾ, ਲਗਭਗ 6.8 ਤੋਂ 6.6 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੌਂ ਮੀਟਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਸੀ। ਵੇਲੋਸੀਰੇਪਟਰ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ।
ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਲ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ ਵਾਲਾ ਸਪਿਨੋਸੌਰਸ ਵੀ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਪਟੇਰਾਨੋਡੋਨ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਉੱਡਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਰਲਗਡ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚੀਏ?
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ: “ਜੁਰਾਸਿਕ ਜਾਂ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ?” ਜੁਰਾਸਿਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਲੰਮੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਂਤ ਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ। ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਟੀ. ਰੇਕਸ। ਤੇ ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿੱਕੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ।
ਤਿੰਨ ਕਾਰਡ ਨਾਲ ਰੱਖੋ: ਬ੍ਰੈਚਿਓਸੌਰਸ, ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਤੇ ਟਾਇਰਨੋਸੌਰਸ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਜੁਰਾਸਿਕ ਦੇ, ਆਖ਼ਰੀ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ!
ਬੱਚੇ ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
- ਟ੍ਰਾਈਸਿਕ, ਜੁਰਾਸਿਕ ਤੇ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
- ਇਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਆਏ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਰਹੇ। ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਜੁਰਾਸਿਕ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਦਾ।
- ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਕਦੋਂ ਸੀ?
- ਲਗਭਗ 20 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 14.3 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
- ਕੀ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ?
- ਨਹੀਂ! ਉਹ ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ — ਲਗਭਗ 6.6 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ।
- ਜੁਰਾਸਿਕ ਪਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਵਿਖਾਏ ਗਏ?
- ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਘੜੀ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸੀ।
- ਕਿਹੜਾ ਕਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਚੱਲਿਆ?
- ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ — ਲਗਭਗ 14.3 ਤੋਂ 6.6 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ, ਯਾਨੀ ਤਕਰੀਬਨ 7.7 ਕਰੋੜ ਸਾਲ! ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਰਹੇ।
- ਕੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਹਨ?
- ਟੀ. ਰੇਕਸ ਵਰਗੇ ਅਲੋਪ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ!
ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ
- ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੇਠਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੋ — ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ ਤੇ ਟੀ. ਰੇਕਸ ਰਲਗਡ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
- ਜੁਰਾਸਿਕ ਪਾਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ ਨਹੀਂ!
- ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਾਰਡ ਵੇਖੋ: ਬ੍ਰੈਚਿਓਸੌਰਸ (ਜੁਰਾਸਿਕ), ਸਟੇਗੋਸੌਰਸ (ਜੁਰਾਸਿਕ) ਤੇ ਟੀ. ਰੇਕਸ (ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ) — ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।