ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ, ਛਾਪਾਂ ਜਾਂ ਪੈੜਾਂ। ਅਕਸਰ ਹੱਡੀ ਰੇਤ ਜਾਂ ਗਾਰੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਛੇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਣਿਜ ਹੱਡੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਹਰ ਹੱਡੀ ਪੂਰੀ ਪੱਥਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਖੰਭਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ!
ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦੌੜ
ਜਾਨਵਰ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਡੀਆਂ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਖ਼ੋਲ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਹਿੱਸੇ ਜ਼ਰਾ ਵੱਧ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ? ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਜੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉੱਪਰ ਰੇਤ, ਚਿੱਕੜ ਜਾਂ ਸੁਆਹ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਸਾਂਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਦੱਬਿਆ ਜਾਨਵਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਕਿਵੇਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਰੇਤ ਤੇ ਗਾਰੇ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਇਹ ਪਰਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਟਾਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖਣਿਜ ਲੈ ਕੇ ਦੱਬੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਹੱਡੀ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਮੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੋਲ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਘੁਲ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਪ ਜਾਂ ਸਾਂਚਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ।
ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ!
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਕਿਸੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨੇ ਗਿੱਲੇ ਚਿੱਕੜ 'ਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਉਹ ਧੁੱਪੇ ਸੁੱਕਿਆ, ਉੱਪਰੋਂ ਰੇਤ ਪੈ ਗਈ — ਤੇ ਉਹ ਛਾਪ ਪੱਥਰ ਬਣ ਗਈ। ਗੋਬਰ, ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੇ ਅੰਡੇ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਕਾਰਡ ਵਾਲੀ ਮਾਈਸੌਰਾ ਨੌਂ ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਟਨ ਦੀ ਸੀ — ਕ੍ਰੀਟੇਸੀਅਸ ਕਾਲ ਦੀ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੇ ਬੱਚੇ ਮਿਲੇ! ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹਨ — ਸਿਰਫ਼ ਲੱਤ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤ!
ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਖੰਭ ਪਤਲੇ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਛਪੇ ਹੋਏ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਛਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਏਨੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਉਂ ਹਨ?
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬਚ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਖੁਰਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੱਭੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਸੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ!
ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭੀਏ?
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਲਛਟੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਜੰਮ ਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ, ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਲ। ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਲੱਭਣਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਮਾਈਸੌਰਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਦੇ ਕਾਰਡ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਪਹਿਲਾ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਖੰਭਾਂ ਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ!
ਬੱਚੇ ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
- ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ?
- ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ! ਦੱਬੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੱਡੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
- ਨਹੀਂ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੱਡੀ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਹਾਉਣ ਲਈ ਹੱਡੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੱਥਰ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
- ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਏਨੇ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?
- ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਨ ਲਈ, ਤੇ ਫਿਰ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਰਹਿਣ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
- ਕੀ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ?
- ਹਾਂ! ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਆਲ੍ਹਣੇ, ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣਿਆ ਗੋਬਰ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਅਸਲੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
- ਕਈ ਵਾਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਨੋਖਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵਿਖਾਓ!
- ਕੀ ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਕੀੜਾ ਵੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੈ?
- ਹਾਂ। ਰੁੱਖ ਦੀ ਰਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਬਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਕੀੜਾ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੱਡੀ ਵਰਗਾ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ
- ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰ ਜਾਂ ਖੜਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਚੱਟਾਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਡਰਾਇੰਗ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਬਣਾਓ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝੱਟ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਛੇਤੀ ਦੱਬੇ ਜਾਣਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
- ਮਾਈਸੌਰਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਦੇ ਕਾਰਡ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਖੋ: ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ, ਆਲ੍ਹਣੇ ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ!