डायनासोरचा क्लोन बनवता येईल का?
नाही, सध्या तरी टायरानोसॉरससारख्या नामशेष डायनासोरचा क्लोन बनवता येत नाही. त्यासाठी पुरेसा अखंड डीएनए लागतो, आणि तो कुठेच सापडलेला नाही. जीवाश्मांवरून शरीराची रचना कळते, पण नवा प्राणी घडवायला लागणारी सगळी माहिती त्यांतून मिळत नाही. अंबरात अडकलेल्या डासांतूनही क्लोनिंगसाठी योग्य डायनासोरचा डीएनए मिळालेला नाही. पण पक्षी ही डायनासोरांची जिवंत शाखा आहे — त्यांना बघायला प्रयोगशाळेची गरजच नाही!
हाड उरले, पण शरीराची रेसिपी हरवली!
जीवाश्मात हाडाचा आकार आणि रचना जपली जाऊ शकते. पण हाड छान टिकले, म्हणजे त्यातला डीएनएही अखंड आहे, असे नाही.
डीएनएमध्ये सजीवाची आनुवंशिक माहिती असते. काळाबरोबर तो तुटत जातो, त्याचे तुकडे होतात. पक्षी सोडून बाकीच्या डायनासोरांचा क्लोनिंगसाठी पुरेसा डीएनए अजून सापडलेला नाही. त्यामुळे उत्तम सांगाडा मिळाला, तरी त्यातून नवा प्राणी बनवता येत नाही.
अंबरातला डास: फक्त एक छान गोष्ट!
सिनेमात एक डास डायनासोरचे रक्त पितो आणि झाडाच्या राळेत अडकतो. पुढे शास्त्रज्ञ त्या रक्तातून डीएनए काढून डायनासोर तयार करतात. हा कथेतला काल्पनिक भाग आहे.
अंबरात कीटकांच्या शरीराचे बारीकसारीक तपशील टिकू शकतात. पण बाहेरून डास कितीही छान जपलेला दिसला, तरी आतला डीएनए तुटलेलाच असू शकतो. अशा डासातून क्लोनिंगसाठी योग्य डायनासोरचा डीएनए आजवर मिळालेला नाही.
तुकड्यांमधून जंगलाचा राजा उभा राहत नाही!
प्राचीन अवशेषांत एखाद्या जैविक रेणूची खूण सापडणे आणि प्राण्याची संपूर्ण आनुवंशिक माहिती मिळणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पक्षी सोडून बाकीच्या डायनासोरांच्या बाबतीत क्लोन बनवायला लागणारी माहिती आपल्याकडे नाही.
सिनेमात डीएनएमधल्या गाळलेल्या जागा बेडकाच्या डीएनएने भरतात. पण दुसऱ्या प्राण्याच्या डीएनएमधून नामशेष डायनासोरची हरवलेली माहिती परत मिळत नाही.
पक्षी आधीपासूनच इथे आहेत — ते कधी गेलेच नव्हते!
जिवंत डायनासोर बघायचा आहे? खिडकीवरची चिमणी किंवा कबूतर बघ! पक्षी ही डायनासोरांची आजही जिवंत असलेली शाखा आहे. ते प्रयोगशाळेत बनवलेले क्लोन नाहीत.
आर्किओप्टेरिक्ससारख्या प्राण्यांच्या जीवाश्मांवरून पक्ष्यांच्या उत्क्रांतीचा इतिहास समजतो. आर्किओप्टेरिक्स स्वतः नामशेष झाला; आजचा कोणताही पक्षी त्याचा क्लोन नाही.
पार्क बनवण्याऐवजी आपण काय करू शकतो?
संग्रहालयात जाऊन जीवाश्म बघ. कार्डांवरची माहिती एकमेकांशी ताडून बघ. जीवाश्मांच्या पुराव्यावरून चित्र काढ, आणि कुठे कल्पना वापरलीस, तेही लिही. आपली प्रश्नमंजुषाही खेळून बघ.
चित्रपटांचा आनंद जरूर घे. फक्त पडद्यावरची गोष्ट आणि शास्त्रज्ञांना मिळालेला पुरावा यांतला फरक लक्षात ठेव.
मुलांचे नेहमीचे प्रश्न
- डायनासोरचा क्लोन बनवता येईल का?
- सध्या तरी नाही. टायरानोसॉरससारख्या नामशेष डायनासोरचा क्लोन बनवायला लागणारा अखंड डीएनए सापडलेला नाही.
- एखादे अगदी सुस्थितीतले हाड सापडले तर?
- हाडाचा आकार नीट टिकणे पुरेसे नाही. क्लोनिंगसाठी योग्य डीएनए हवा, आणि पक्षी सोडून बाकीच्या डायनासोरांचा असा डीएनए मिळालेला नाही.
- मग चित्रपटात हे कसे शक्य झाले?
- ती तर काल्पनिक कथा आहे! लेखकाला थरारक पार्क उभे करायचे होते, विज्ञानाचा तास घ्यायचा नव्हता.
- आणि मॅमथचे काय?
- मॅमथ खूप नंतरच्या काळात जगले. गोठलेल्या काही अवशेषांत त्यांचा डीएनए टिकून आहे, त्यामुळे त्यांच्यावरचे संशोधन वेगळे आहे. पण त्यावरून टायरानोसॉरसचा क्लोन बनवता येईल, असा अर्थ होत नाही.
- पक्षी तर आधीच डायनासोर आहेत, मग ते चालतील का?
- हो! आणि ते क्लोन नाहीत. त्यांच्या काही पूर्वजांनी सुमारे ६ कोटी ६० लाख वर्षांपूर्वीची आपत्ती पार केली, आणि त्यांचा वंश आजही चालू आहे.
- मग शास्त्रज्ञ आजही हाडे का शोधतात?
- ते प्राणी कसे जगत, हे जाणून घेण्यासाठी. हाडे त्यांचा आकार आणि जीवन यांबद्दल सांगतात; ‘टायरानोसॉरस चालू करा’ असा गुप्त पासवर्ड मात्र देत नाहीत!
हे नक्की लक्षात ठेव!
- चित्रपटातली प्रयोगशाळा काढत असशील, तर खाली नक्की लिही: ‘फक्त चित्रपटात, खऱ्या संग्रहालयात नाही!’
- डास अडकलेला अंबर हा सुंदर दगड आहे, रक्ताची तिजोरी नव्हे.
- जिवंत डायनासोर बघायचा असेल, तर साध्या कबुतराकडे बघ. तो पडद्यावरचा नाही, अगदी तुझ्या गच्चीवरचा डायनासोर आहे!