पक्षी डायनासोर आहेत का?
हो! पक्षी म्हणजे डायनासोरांची आजही जिवंत असलेली शाखा. ते दोन पायांवर चालणाऱ्या, पिसे असलेल्या छोट्या थेरोपॉड डायनासोरांपासून आले. टायरानोसॉरसही थेरोपॉडच होता, पण पक्षी थेट त्याच्यापासून आलेले नाहीत. तरीही चिमणी मगरीपेक्षा टायरानोसॉरसची जास्त जवळची नातलग आहे.
डायनासोरसारखे नव्हे — पक्षी स्वतःच डायनासोर!
प्राण्यांचे नाते ठरवताना शास्त्रज्ञ हाडांची रचना आणि इतर खुणा बारकाईने पाहतात. पक्ष्यांच्या सांगाड्यात थेरोपॉड डायनासोरांशी मिळतीजुळती अनेक वैशिष्ट्ये आहेत. पक्ष्यांचे पूर्वज डायनासोर होते, म्हणून त्यांचे वंशज असलेले पक्षीही त्याच गटात मोडतात.
म्हणजे चिमणी फक्त ‘डायनासोरसारखी’ नाही; ती स्वतःच डायनासोरांच्या गटातली आहे. लघुग्रह आदळल्यानंतर पक्षी सोडून बाकीचे डायनासोर नष्ट झाले, पण पक्ष्यांच्या काही शाखा टिकून राहिल्या.
आर्किओप्टेरिक्स: पक्षी आणि इतर डायनासोर यांना जोडणारा दुवा
आर्किओप्टेरिक्स सुमारे अर्धा मीटर लांब आणि एक किलो वजनाचा होता. तो जुरासिक काळात, सुमारे १५ कोटी वर्षांपूर्वी जगला. त्याला पिसे आणि पंख होते, पण त्याचबरोबर दात, पुढच्या पायांवर नखे आणि हाडांची लांब शेपटीही होती. अशा मिश्र खुणांवरूनच पक्षी आणि इतर डायनासोर यांचे नाते लक्षात येते.
त्याचे जीवाश्म एकोणिसाव्या शतकात जर्मनीत सापडले. सुरुवातीच्या पक्ष्यांपैकी तो सर्वात प्रसिद्ध आहे. पण त्याला खात्रीने ‘पहिला पक्षी’ म्हणता येत नाही: नवे जीवाश्म सापडतात, तसतशी आपली माहिती वाढत जाते.
सिनेमातला व्हेलोसिरॅप्टर गुळगुळीत, पण हाडे वेगळेच सांगतात!
व्हेलोसिरॅप्टर शेपटीसकट सुमारे दोन मीटर लांब आणि १५ किलो वजनाचा होता, म्हणजे साधारण मोठ्या टर्की पक्ष्याएवढा. त्याच्या हाताच्या हाडांवर पिसे जोडलेली असल्याच्या खुणा सापडल्या आहेत. तरी तो उडू शकत नव्हता. पिसे कदाचित अंगात ऊब टिकवायला किंवा इतरांना इशारे द्यायला उपयोगी पडत.
टायरानोसॉरसही थेरोपॉड होता, पण कितीतरी मोठा. त्याच्या त्वचेच्या काही जीवाश्मांवर खवले दिसतात. पण संपूर्ण त्वचा अजून सापडलेली नाही, त्यामुळे शरीराच्या इतर भागांवर पिसे होती का, हे नक्की सांगता येत नाही.
मग मगरीला डायनासोर का म्हणत नाहीत?
मगरी आणि पक्षी दोघेही आर्कोसॉर नावाच्या मोठ्या गटातले, पण वेगवेगळ्या फांद्यांवरचे. पक्षी डायनासोरांच्या फांदीवर आहेत; मगरी नाहीत. एकाच काळात जगणे किंवा दिसायला सारखे असणे म्हणजे एकाच गटातले असणे नव्हे.
आणखी एक गंमत: आजचे सगळे पक्षी डायनासोर आहेत, पण आकाशात उडणारा टेरानोडॉन डायनासोर नव्हता. चालणे किंवा उडणे पाहून नाते ठरत नाही; ते हाडांची रचना सांगते.
कबुतराला कोणी टी. रेक्स म्हणत नाही; मग हे जाणून काय उपयोग?
पहिली गोष्ट: हे माहीत नसेल, तर ‘डायनासोर नष्ट झाले, विषय संपला’ असा चुकीचा समज होतो. पण सगळे डायनासोर संपले नाहीत! दुसरी गोष्ट: व्हेलोसिरॅप्टरच्या अंगावरची पिसे ही चित्रकाराची निव्वळ कल्पना नाही. त्या पिसांपासून चिमणीच्या पंखांपर्यंतचा प्रवास ही विज्ञानाची खरीखुरी गोष्ट आहे.
ही साखळी स्वतः बघायची आहे? आधी आर्किओप्टेरिक्सचे कार्ड उघड, मग व्हेलोसिरॅप्टरचे आणि शेवटी टायरानोसॉरसचे. एकच कुटुंब, पण आकारात केवढा फरक!
मुलांचे नेहमीचे प्रश्न
- पक्षी खरोखरच डायनासोर आहेत का?
- हो, अगदी खरे! आजचे पक्षी हे पिसे असलेल्या छोट्या शिकारी थेरोपॉड डायनासोरांचे थेट वंशज आहेत. मगरी आणि सरडे मात्र डायनासोर नाहीत.
- पक्षी नक्की कोणत्या डायनासोरांपासून आले?
- दोन पायांवर पळणाऱ्या छोट्या थेरोपॉड डायनासोरांच्या एका शाखेतून. डिप्लोडोकस किंवा ट्रायसेराटॉप्सपासून नव्हे.
- आपली साधी कोंबडी डायनासोर आहे का?
- हो, विज्ञानाच्या दृष्टीने अगदी आहे! तिचा सांगाडा छोट्या शिकारी डायनासोरांच्या सांगाड्याशी खूप मिळताजुळता आहे.
- टायरानोसॉरसच्या अंगावर पिसे होती का?
- टी. रेक्सच्या त्वचेच्या काही जीवाश्मांवर खवले दिसतात. पण संपूर्ण शरीराची त्वचा सापडलेली नाही, त्यामुळे इतर भागांवर पिसे होती की नाही, हे अजून नक्की माहीत नाही.
- आर्किओप्टेरिक्स हा पहिला पक्षी आहे का?
- सुरुवातीच्या पक्ष्यांपैकी तो सर्वात प्रसिद्ध, पण ‘पहिलाच’ होता असे खात्रीने म्हणता येत नाही. त्याला पिसे होती, आणि दात, नखे व लांब शेपटीही.
- मग ‘सगळे डायनासोर नष्ट झाले’ असे का म्हणतात?
- असे म्हणताना सहसा पक्षी सोडून बाकीचे डायनासोर अभिप्रेत असतात. ते नष्ट झाले, पण पक्ष्यांची शाखा आजही टिकून आहे.
हे नक्की लक्षात ठेव!
- वर्गात मित्रांना सांगण्यासारखी भारी गोष्ट: ‘सगळे डायनासोर संपले नाहीत — गच्चीवरचे कबूतरसुद्धा त्यांच्याच कुळातले आहे!’
- ‘उडणारा प्राणी’ आणि ‘डायनासोर’ यांत गल्लत करू नकोस. टेरानोडॉन उडत असे, पण तो डायनासोर नव्हता!
- व्हेलोसिरॅप्टरचे चित्र काढताना अंगावर पिसे दाखव — जीवाश्मांचा पुरावा हेच सांगतो.