टेरानोडॉन आणि प्लेसिओसॉरस डायनासोर नाहीत!
टेरानोडॉन डायनासोर नव्हता, आणि प्लेसिओसॉरसही नव्हता! टेरानोडॉन हा टेरोसॉर होता, म्हणजे उडणारा सरपटणारा प्राणी. प्लेसिओसॉरस हा लांब मानेचा, समुद्रात पोहणारा सरपटणारा प्राणी होता. डायनासोरांचे कूळच वेगळे होते, आणि ते मुख्यतः जमिनीवर चालत. आपल्या साइटवर हे सगळे एकत्र दिसतात, कारण ते एकाच महायुगात जगले; शिवाय सिनेमातही त्यांना एकाच बागेत दाखवले जाते. काळ एक, पण घराणी पूर्णपणे वेगळी!
डायनासोर म्हणजे ‘कोणताही प्राचीन प्राणी’ नव्हे!
शास्त्रज्ञ ‘डायनासोर’ हा शब्द फक्त एका खास गटासाठी वापरतात. त्यांचे पाय शरीराखाली खांबांसारखे सरळ असत, कमरेच्या हाडांची रचना विशिष्ट होती आणि ते मुख्यतः जमिनीवर राहत. टायरानोसॉरस, ट्रायसेराटॉप्स, स्टेगोसॉरस, व्हेलोसिरॅप्टर हे सगळे अस्सल डायनासोर. पण जुना दिसणारा, खवले असलेला प्रत्येक प्राणी डायनासोर असतोच, असे मुळीच नाही!
सिनेमात सगळ्यांना एकाच दृश्यात कोंबले जाते. पडद्यावर ते छान दिसते, पण शाळेच्या अभ्यासात त्यामुळे पुरता गोंधळ उडतो!
टेरानोडॉन: आकाशात उडणारा, पण डायनासोर नव्हे
टेरानोडॉनचे पंख पसरले की सुमारे सात मीटर रुंद होत, आणि वजन होते सुमारे २५ किलो. तो क्रिटेशियस काळात जगला. त्याचा प्रत्येक पंख म्हणजे त्वचेचा पातळ पडदा होता, आणि तो पुढच्या पायाच्या एकाच, खूप लांब बोटावर ताणलेला असे. पक्ष्यांचे पिसांचे पंख याहून अगदी वेगळे असतात.
टेरोसॉर हे डायनासोरांचे जवळचे नातलग होते, पण त्यांचा गट वेगळा होता. पक्षी मात्र डायनासोरांच्याच गटात येतात. दोघेही उडत, तरी नाते वेगळे!
प्लेसिओसॉरस: समुद्रात पोहणारा, पण डायनासोर नव्हे
प्लेसिओसॉरस हा जुरासिक काळातला सागरी सरपटणारा प्राणी होता. लांबीला तो सुमारे साडेतीन मीटर होता. त्याची मान लांब होती आणि पोहण्यासाठी वल्ह्यांसारखे चार पाय होते. दंतकथेतल्या लॉक नेस राक्षसाची चित्रे अगदी त्याच्यासारखी दिसतात, पण असा राक्षस खरोखर असल्याचा कोणताही विश्वासार्ह पुरावा नाही.
स्पायनोसॉरसही पाण्याजवळ राहत असे आणि मासे खात असे. तरीही तो थेरोपॉड डायनासोर होता. प्लेसिओसॉरसचे घराणे मात्र वेगळे होते. प्राणी कुठे राहतो किंवा काय खातो, एवढ्यावरून त्याचे नाते ठरत नाही.
चित्र पाहून गोंधळ कसा टाळायचा?
टेरानोडॉनच्या चित्रात त्वचेच्या पडद्याचे पंख आणि डोक्यावर लांब तुरा दिसतो. प्लेसिओसॉरसची लांब मान आणि वल्ह्यांसारखे चार पाय लगेच ओळखू येतात. अशा खुणांवरून हे प्राणी ओळखणे सोपे जाते.
पण नुसत्या चित्रावरून प्रत्येक प्राण्याचा गट ठरवता येत नाही. शंका आली, तर कार्डवरची माहिती वाच. टेरानोडॉन आणि प्लेसिओसॉरस डायनासोर नाहीत, हे त्यांच्या कार्डांवर स्पष्ट लिहिलेले आहे.
मग ते आपल्या ज्ञानकोशात का आहेत?
डायनासोरांबद्दल वाचताना मुलांना या प्राण्यांबद्दलही कुतूहल वाटते. हे सगळे मेसोझोइक महायुगाच्या वेगवेगळ्या काळांत जगले, म्हणून त्यांना एकाच ज्ञानकोशात जागा दिली आहे. पण ते सगळे एकाच वेळी जगले नाहीत, आणि सगळे डायनासोरही नव्हते.
कोणी विचारले, तर थोडक्यात सांग: ‘हे डायनासोरांच्या काळातले प्राणी आहेत, पण वेगवेगळ्या गटांतले.’
मुलांचे नेहमीचे प्रश्न
- टेरानोडॉन डायनासोर आहे का?
- नाही! तो टेरोसॉर होता — उडणारा सरपटणारा प्राणी, ज्याचे पंख त्वचेचे होते. तो ना पक्षी होता, ना डायनासोर.
- प्लेसिओसॉरस डायनासोर आहे का?
- नाही! तो समुद्रात राहणारा सरपटणारा प्राणी होता. डायनासोर मात्र मुख्यतः जमिनीवर चालत.
- डायनासोरांच्या काळात आकाशात कोण उडत असे?
- टेरानोडॉनसारखे टेरोसॉर. नंतर पक्षीही आले, आणि ते डायनासोरांच्याच गटातले आहेत.
- स्पायनोसॉरस नदीत मासे पकडायचा — मग तो डायनासोर कसा?
- तो अस्सल डायनासोर होता! जमिनीवरच्या शिकारी डायनासोरांच्याच कुळातला, फक्त पाण्याकाठी मासे पकडण्यात पटाईत. प्लेसिओसॉरसचे घराणे मात्र पूर्णपणे वेगळे होते.
- कार्टूनमध्ये सगळ्यांना एकत्र का दाखवतात?
- गोष्ट रंगतदार व्हावी म्हणून सिनेमात आणि कार्टूनमध्ये सगळे प्राणी एकत्र दाखवतात. प्रत्यक्षात ते वेगवेगळ्या गटांतले होते, आणि सगळे एकाच काळात जगलेही नव्हते.
- पक्षी डायनासोर आहेत, पण टेरानोडॉन नाही — हे लक्षात कसे ठेवायचे?
- पक्षी हे पिसे असलेल्या छोट्या डायनासोरांपासून थेट आले. टेरानोडॉन मात्र त्वचेच्या पंखांनी उडणारा, डायनासोरांचा लांबचा चुलतभाऊ होता.
हे नक्की लक्षात ठेव!
- त्वचेचे पंख आणि डोक्यावर तुरा असलेल्या प्राण्याच्या चित्राखाली चुकूनही ‘डायनासोर’ लिहू नकोस!
- दंतकथेतल्या लॉक नेस राक्षसाची चित्रे प्लेसिओसॉरससारखी दिसतात. पण असा राक्षस खरोखर असल्याचा विश्वासार्ह पुरावा नाही.
- ही तीन कार्डे एकापाठोपाठ बघ: टायरानोसॉरस (डायनासोर), टेरानोडॉन (नाही), प्लेसिओसॉरस (नाही). फरक लगेच डोक्यात बसेल!