टायरानोसॉरसला पिसे होती का?
टायरानोसॉरसच्या मान, कंबर आणि शेपटीजवळच्या त्वचेचे काही ठसे सापडले आहेत, आणि त्यांवर खवले दिसतात. पण संपूर्ण शरीराची त्वचा सापडलेली नाही, त्यामुळे इतर भागांवर पिसे होती का, हे अजून खात्रीने सांगता येत नाही. त्याच्या काही नातलगांना मात्र पिसे होती. आपल्या कार्डवरचा टायरानोसॉरस सुमारे १२ मीटर लांब आणि ८ टन वजनाचा आहे. तो कसा दिसत असे, हे समजण्यासाठी त्याचे स्वतःचे जीवाश्मच सर्वात महत्त्वाचे.
टायरानोसॉरसच्या कातडीवर काय सापडले?
शास्त्रज्ञ सिनेमांवर विसंबत नाहीत; ते खडकातले जीवाश्म तपासतात. टायरानोसॉरसच्या मान, कंबर आणि शेपटीजवळच्या कातडीचे बारीक ठसे सापडले आहेत. त्यांवर बारीक खवलेच आहेत, पिसांचा मागमूसही नाही!
पण नाकापासून शेपटीपर्यंत संपूर्ण कातडी कधीच सापडलेली नाही; उदाहरणार्थ, पाठीची कातडी अजून मिळालेली नाही. म्हणून शास्त्रज्ञ प्रामाणिकपणे एवढेच म्हणतात: ‘जेवढी कातडी सापडली, ती खवल्यांचीच होती.’ ‘अंगावर एकही पीस नव्हते’ असा छातीठोक दावा मात्र कोणीही करत नाही.
मग सगळे त्याला पिसांनी का मढवतात?
टायरानोसॉरसच्या काही नातलगांच्या जीवाश्मांत पिसांचे स्पष्ट पुरावे आहेत. मग टायरानोसॉरसलाही पिसे असतील का? शास्त्रज्ञ ही शक्यता तपासून पाहत आहेत.
पण नातलगाच्या अंगावर जे होते, तेच त्याच्याही अंगावर असेल, याची खात्री नसते. भावंडांतही फरक असतोच! त्यामुळे टायरानोसॉरसचे स्वतःचे जीवाश्म आणि नातलगांचे पुरावे, दोन्ही पाहावे लागतात.
पिसांनी मढलेला तो महाकाय नातलग टी. रेक्स नव्हे!
चीनमध्ये युटिरॅनस नावाच्या, सुमारे नऊ मीटर लांब डायनासोरचे जीवाश्म सापडले. त्यांवर बारीक तंतूंसारख्या पिसांच्या खुणा दिसतात. मोठ्या डायनासोरांनाही पिसे असू शकत, याचा हा महत्त्वाचा पुरावा आहे.
पण युटिरॅनस आणि टायरानोसॉरस नातलग असले, तरी ते वेगळे प्राणी होते. युटिरॅनस खूप आधीच्या काळात जगला आणि वजनाने हलका होता. म्हणून त्याच्या पिसांवरून टायरानोसॉरस कसा दिसत असे, हे ठरवता येत नाही.
व्हेलोसिरॅप्टर? हो, त्याला पिसे नक्कीच होती!
व्हेलोसिरॅप्टर शेपटीसकट सुमारे दोन मीटर लांब आणि १५ किलो वजनाचा होता. त्याच्या हाताच्या हाडांवर पिसे जोडलेली असल्याच्या खुणा मिळाल्या आहेत. त्याला पिसे होती, याचा हा भक्कम पुरावा. तरी तो उडू शकत नव्हता.
पिसांचा पुरावा असलेला डायनासोर बघायचा असेल, तर व्हेलोसिरॅप्टरचे कार्ड उघड. टायरानोसॉरसचे मात्र तसे नाही: खवल्यांचा पुरावा आहे, पण संपूर्ण अंगावर काय होते, ते अजून माहीत नाही.
चित्रात पुरावा आणि कल्पना वेगवेगळी कशी दाखवायची?
टायरानोसॉरसचे चित्र काढताना मोठे डोके, दणकट मागचे पाय आणि छोटे पुढचे हात दाखव. जिथे खवल्यांचा पुरावा आहे, तिथे खवले काढ. इतर भागांवर पिसे काढलीस, तर ‘हा अंदाज आहे’ असे खाली लिही. त्याचा रंग कसा होता, हेही कोणाला नक्की माहीत नाही.
व्हेलोसिरॅप्टरला पिसे, लांब शेपटी आणि मागच्या पायांवर वाकडी नखे दाखव. टेरानोडॉनचे पंख मात्र त्वचेच्या पडद्याचे काढ, कारण तो डायनासोर नसून टेरोसॉर होता.
मुलांचे नेहमीचे प्रश्न
- टायरानोसॉरसला पिसे होती का?
- सापडलेल्या त्वचेच्या जीवाश्मांवर खवले दिसतात. संपूर्ण त्वचा सापडलेली नाही, त्यामुळे इतर भागांवर पिसे होती का, हे अजून अनिश्चित आहे.
- काही पुस्तकांत टायरानोसॉरस पिसांनी मढलेला का दाखवतात?
- कारण त्याच्या काही नातलगांना पिसे होती. त्या पुराव्यावरून चित्रकार तो कसा दिसत असावा, याची कल्पना करतात. पण त्याच्या संपूर्ण अंगावर काय होते, हे अजून नक्की माहीत नाही.
- युटिरॅनस म्हणजेच टायरानोसॉरस का?
- नाही! युटिरॅनस हा चीनमध्ये सापडलेला त्याचा लांबचा नातलग. त्याच्या जीवाश्मांवर खरोखरच पिसांच्या खुणा सापडल्या आहेत.
- कोणत्या डायनासोरांना नक्की पिसे होती?
- अनेक छोट्या शिकारी डायनासोरांना पिसे होती; व्हेलोसिरॅप्टर हे त्याचे उत्तम उदाहरण. आणि आजचे सगळे पक्षीसुद्धा पिसे असलेले डायनासोरच आहेत.
- उडता येत नसेल, तर डायनासोरांना पिसे कशाला हवी होती?
- अंगात ऊब टिकवण्यासाठी, धावताना तोल सांभाळण्यासाठी आणि घरट्यातली अंडी सुरक्षित ठेवण्यासाठी पिसे कामी येत असावीत.
- ‘जुरासिक पार्क’मधला पिसे नसलेला टायरानोसॉरस बरोबर आहे का?
- त्याच्या त्वचेच्या काही भागांवर खवल्यांचा पुरावा आहे, त्यामुळे खवले दाखवण्याला आधार आहे. पण संपूर्ण शरीर कसे होते, ते अजून माहीत नाही. सिनेमातला प्रत्येक तपशील वैज्ञानिक पुरावा समजू नकोस.
हे नक्की लक्षात ठेव!
- चित्राखाली लिही: कोणता भाग जीवाश्मांच्या पुराव्यावरून काढला आणि कोणता कल्पनेने.
- टायरानोसॉरस आणि युटिरॅनस नातलग होते, पण ते वेगळे डायनासोर होते आणि वेगवेगळ्या काळात जगले.
- कुठलाही वाद नको असेल, तर पिसे असलेला व्हेलोसिरॅप्टर काढ — किंवा सरळ चिमणी! तीही डायनासोरच आहे.