Динозаврды клондауға бола ма?
Қазір Тираннозаврды да, құсқа жатпайтын басқа динозаврды да клондау мүмкін емес. Ол үшін жарамды генетикалық материал керек, ал ондай ДНҚ әлі ешкімнің қолына түскен жоқ. Қазбалар динозаврдың денесі мен тіршілігі туралы көп нәрсе айтады. Бірақ сүйектің пішіні сақталғанмен, ішіндегі генетикалық нұсқаулық жоғалып кетуі мүмкін. Кәріптастағы жәндік те көмектеспейді. Ал құстар динозаврлардың тірі тармағы болғанымен, Тираннозаврдың клоны емес.
Сүйек бар. Бірақ нұсқаулық жоқ
ДНҚ — жасушаның ішіндегі нұсқаулық: ағзаның қалай өсіп, қалай жұмыс істейтіні сонда жазылған. Жануар өлген соң бұл зат біртіндеп ыдырайды. Қаншалықты тез ыдырайтыны жағдайға байланысты, бірақ Тираннозавр жойылғалы шамамен 66 миллион жыл өтті.
Сондықтан құсқа жатпайтын динозаврлардан клондауға жарайтын ДНҚ әлі табылған жоқ. Қазбада сүйектің ұсақ құрылымы да сақталуы мүмкін. Бірақ сүйектің сақталуы генетикалық мәліметтің сақталуы деген сөз емес.
Кәріптастағы маса — әдемі ертегі
Фильмде маса динозаврдың қанын сорып алады да, ағаш шайырына жабысып қалады. Миллиондаған жылдан кейін ғалымдар сол қанды алып, динозавр саябағын жасайды. Әңгіме қызық-ақ, бірақ шын өмірде ешкім динозаврды бұлай тірілткен жоқ.
Кәріптас жәндіктің сырт пішінін сақтай алады. Алайда ол қатып қалған шайыр ғана, қан сақтайтын тоңазытқыш емес. Ғалымдар мұндай масалардан динозавр ДНҚ-сын іздеп көрді, бірақ жарамды ештеңе таппады. Кейде тек ішіне кейін кіріп кеткен бүгінгі бактериялар шығады. Одан Т. Рекс жасай алмайсың ғой.
Сынықтардан патша шықпайды
Ғалымдар кейде өте көне сүйектерден ақуыздың ізін, молекулалардың майда сынықтарын табады. Оны «Т. Рексті қалай жасау керек» деген толық кітап деп ойлама. Бұл жаңбыр шайып кеткен кітаптан қалған жыртық парақтың қиындысы ғана.
Фильмде жетпей тұрған жерлерді бақаның ДНҚ-сымен жамай салады. Бірақ одан динозавр шықпайды, өйткені әр тесікке не жазылуы керек екенін ешкім білмейді. Карточкадағы 12 метрлік, 8 тонналық алып осылай құрастырылмайды.
Құстар ешқайда кеткен жоқ
Динозавр көргің келсе, клондау міндетті емес. Терезе алдындағы торғай — сол әулеттің тірі мүшесі, оны ешкім зертханада жасаған жоқ. Бұл туралы бөлек мақалада толық жазылған.
Юра кезеңінде өмір сүрген жарты метрлік Археоптерикс ұсақ жыртқыштар мен құстардың арасындағы көпір іспетті. Бірақ туыстық дайын рецепт емес: одан да, торғайдан да Т. Рекс жасап шығара алмайсың.
Саябақтың орнына не істеуге болады
Мұражайға барып, сүйектерді өз көзіңмен көр немесе карточкаларды салыстыр. Сурет салсаң, дәлелге сүйен: Т. Рекс қабыршақты, ал Велоцираптор күркетауықтай әрі қауырсынды. Викторинада біліміңді сынап көр!
Киноны жақсы көре бер, оның еш айыбы жоқ. Тек рапторлар ас үйде жүгіріп жүрген фильмнің ойдан шығарылғанын ұмытпа. Ал мұражайдағы тасқа айналған сүйектер — нақты ғылым.
Балалар не сұрайды
- Динозаврды клондауға бола ма?
- Қазір мүмкін емес. Құсқа жатпайтын динозаврларды клондауға жарайтын ДНҚ табылған жоқ.
- Егер өте жақсы сақталған сүйек табылса ше?
- Бұл да көмектеспейді. Пішіні сақталған сүйектің ішінде жарамды ДНҚ қалмауы мүмкін, ал құсқа жатпайтын динозаврлардан ондай ДНҚ әлі табылған жоқ.
- Фильмде неге клондай алды?
- Өйткені ол — көркем фильм. Авторға химия мен генетика емес, көрерменге қызықты саябақ керек болды.
- Ал мамонтты ше?
- Мамонттар бізге жақын заманда өмір сүрген. Тоңда сақталған кейбір қалдықтарынан ДНҚ бөліктері табылған. Бұл Тираннозаврды клондау мәселесінен бөлек жағдай.
- Құстар онсыз да динозавр екен. Бұл есептеле ме?
- Әрине, есептеледі! Тек бұл — зертханада жасалған клон емес, 66 миллион жылды өздері бағындырып өткен тірі ұрпақ.
- Онда сүйектерді не үшін іздейді?
- Олардың қалай өмір сүргенін білу үшін. Сүйек қаңқаның пішінін көрсетеді, бірақ динозаврды тірілтудің құпия кілті бола алмайды.
Есіңде сақта
- Фильмдегі зертхананың суретін салсаң, жанына: «кинода осылай, бірақ ғылымда бұлай болмайды» деп жазып қой.
- Кәріптас ежелгі ағаш шайырынан түзіледі. Оның ішінде жәндік сақталуы мүмкін, бірақ клондауға жарамды динозавр ДНҚ-сы табылған жоқ.
- Тірі динозавр көргің келсе, аулаға шығып, көгершінге қара. Ол кез келген ойдан шығарылған саябақтан шынайы!