Құстар — динозавр ма?
Иә. Бүгінгі құстар — сол көне апаттан аман қалған динозаврлар. Олар екі аяқпен жүгіретін қауырсынды ұсақ жыртқыштардан, тероподтардан тараған. Тираннозавр да осы топқа жатады, бірақ ол торғайдың тікелей атасы емес. Есесіне торғай Т. Рекске қолтырауыннан гөрі әлдеқайда жақын туыс. Қолтырауын динозаврлармен алыс туыс қана, ал құс сол әулеттің өз мүшесі!
«Динозаврға ұқсайды» емес — олардың нақ өзі
Ғалымдар мультфильмге емес, тасқа айналған қаңқаларға сенеді. Жамбас пен сирақтың құрылысы, қауырсынның түбі, іші қуыс сүйектер... Тауықтың денесі осы жағынан ұсақ жыртқыш динозаврлардан айнымайды. Сондықтан ғалымдар «құстар динозаврдан басқа бірдеңеге айналып кетті» демейді. Олар «бүгін тірі жүрген жалғыз динозаврлар — құстар» дейді.
Астероид құлағаннан кейін құрлықтағы алып динозаврлар жойылды, ал құстардың ата-бабасы аман қалды. Бұл жайында жойылу туралы мақалада толық айтылған. Сонымен, торғай динозаврға жай ұқсап тұрған жоқ, ол динозаврдың өзі.
Археоптерикс — көзбен көруге болатын көпір
Археоптерикс юра кезеңінде, 150 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Карточкада жазылғандай, ұзындығы жарты метр, салмағы бір келідей ғана. Қанаты қауырсынды, нағыз құстікі сияқты. Бірақ аузында өткір тістер, қанатында тырнақтар, артында ұзын сүйекті құйрық бар. Құс болуды енді үйреніп жүрген динозавр дерсің! Ол заманда құс пен динозаврдың арасында айқын шекара әлі болмаған.
Қаңқасы Германиядан табылғанда ғалымдар ұзақ дауласты: бұл құс па, әлде кесіртке ме? Бүгінде оны алғашқы құстардың ең танымалы деп санайды. Әлемдегі ең бірінші құс болмауы да мүмкін. Бірақ құстың динозаврдан қалай шыққанын түсіндіруге одан жақсы мысал табу қиын.
Велоцираптордың қауырсынына қандай дәлел бар?
Велоцираптор ірі күркетауықтай ғана болған: ұзындығы екі метрдей, салмағы 15 келі. Оның білек сүйегінен қауырсын бекитін кішкене төмпешіктер табылды. Демек, қауырсыны болған. Ал ұша алмаған.
Тираннозавр да тероподтарға, яғни екі аяқты динозаврлар тобына жатады. Сақталған тері іздерінде қабыршақ көрінеді. Бірақ бүкіл денесінің терісі табылған жоқ, сондықтан басқа жерінде қауырсын болды ма, жоқ па, әлі белгісіз.
Қолтырауын неге динозаврға жатпайды?
Қолтырауын, кесіртке, тасбақа динозаврлармен қатар өмір сүрген, бор кезеңінің соңындағы апаттан да аман өткен. Бірақ олар эволюция ағашының басқа бұтақтарында отыр. Қолтырауын құсқа кесірткеден гөрі жақын туыс (екеуі де архозаврларға жатады), алайда динозавр емес.
Шатаспаудың оңай жолы бар. Құс болса — динозавр. Ұшады, бірақ қанаты Птеранодондікі сияқты тері жарғақ болса, динозавр емес (ол туралы бөлек мақала бар). Ал қалған жануарлардың қай топқа жататынын сүйек құрылысы мен шығу тегі шешеді.
Мұны білудің не пайдасы бар?
Мұны білмесең, жойылу туралы әңгіме «бәрі бір күнде жер бетінен жоқ болды» дегендей естіледі. Ал бәрі жойылған жоқ қой! Велоцирапторға салынған қауырсын да суретшінің қиялы емес, қазбадан табылған дәлел.
Осы тарихты өз көзіңмен көргің келсе, алдымен Археоптерикстің, сосын Велоцираптордың, соңында Тираннозаврдың карточкасын аш. Үшеуі бір әулеттен, бірақ бойы да, тағдыры да мүлдем басқа.
Балалар не сұрайды
- Құстар — динозавр ма?
- Иә! Бүгінгі құстар — көне апаттан аман қалған кішкентай қауырсынды жыртқыштардың тікелей ұрпағы. Ал қолтырауын мен кесіртке динозавр емес.
- Құстар динозаврдан шықты ма?
- Иә, олар екі аяқты ұсақ жыртқыштар тобынан — тероподтардан шыққан. Бірақ Диплодокустан немесе Трицератопстан емес.
- Тауық — динозавр ма?
- Иә. Тауық — кәдімгі құс, ал құстың бәрі динозавр. Әрине, ол Т. Рекс емес, сол үлкен әулеттің кішкентай тірі бұтағы.
- Тираннозаврдың қауырсыны болды ма?
- Тираннозаврдың тері іздерінен қабыршақ табылған. Бүкіл денесінің терісі сақталмаған, сондықтан басқа жерінде қауырсын болған-болмағаны әлі белгісіз.
- Археоптерикс — ең алғашқы құс па?
- Ол — динозавр мен құс арасындағы ең танымал өтпелі түр. Ұзындығы жарты метр, қауырсындары, өткір тістері мен ұзын сүйекті құйрығы болған.
- Онда неге динозаврлар жойылып кетті дейді?
- Бұлай айтқанда құсқа жатпайтын динозаврларды меңзейді. Олар түгел жойылды, ал құстардың кейбірі аман қалып, ұрпағы бүгінге жетті.
Есіңде сақта
- Сыныптастарыңа айт: динозаврлардың бәрі қырылған жоқ. Терезе алдындағы көгершін де солардың әулетінен!
- «Ұша алады» дегенді «динозавр» сөзімен шатастырма. Птеранодон ұшқан, бірақ динозавр болмаған.
- Қауырсынды Велоцираптор — кинодағы жалаңаш құбыжыққа қарағанда шындыққа әлдеқайда жақын.