Қазба қалдықтар қалай пайда болады?
Қазба қалдықтар — ежелгі тіршіліктің бізге жеткен ізі: сүйек, тіс, бақалшақ, аяқ ізі не жапырақтың таңбасы. Кейде жануардың қалдықтары құм не лай астында тез көміледі. Сумен келген минералдар сүйектің қуыстарын толтыруы немесе оның бастапқы затын алмастыруы мүмкін. Кейде жыныста тек таңба не қалып сақталады. Қазба қалдықтардың бәрі бір жолмен түзілмейді, ал көп қалдық мүлде сақталмайды.
Алдымен өлім, содан соң уақытпен жарыс
Жануар өлген соң оның жұмсақ дене бөліктері көбіне тез ыдырайды немесе басқа жануарларға жем болады. Сүйек, тіс пен бақалшақ ұзағырақ сақталуы мүмкін.
Құм, лай немесе жанартау күлі астында тез көмілу қалдықтарды шашылып кетуден қорғайды. Бұл сақталу мүмкіндігін арттырады, бірақ көмілген әр сүйек қазбаға айналмайды.
Минералдар сүйек қуыстарына қалай енеді?
Шөгінді қабаттар жиналып, уақыт өте келе қатты жынысқа айналуы мүмкін. Олардың арасымен өткен су еріген минералдарды сүйектің ұсақ қуыстарына жеткізеді. Минералдардың жиналуы сүйек құрылымын сақтауға көмектеседі.
Кейде минералдар бастапқы заттың орнын басады. Кейде сүйек не бақалшақ еріп, орнында қалып қалады да, ол кейін басқа затпен толады. Салмағына не ұрғандағы дыбысына қарап қана қазбаны тану мүмкін емес.
Тек сүйек қана емес
Аяқ іздері де қазба болады! Динозавр балшықты басты, балшық қатып үлгерді, үстін жаңа құм басты. Сөйтіп табан ізі тасқа айналды. Тіпті көне тезек пен жұмыртқалар да сақталып қалған.
Майсаураның қаңқасы ұяларымен, кішкентай балапандарымен бірге табылған. Бұл тоғыз метрлік, үш тоннадай динозавр бор кезеңінде, 80–75 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Мұндай олжа жалғыз сан сүйегінен көп сыр шертеді, өйткені бұл тасқа айналған тұтас ұялы мекен!
Ал жарты метрлік Археоптерикстің қауырсындары жұқа әктасқа суреттей таңбаланып қалған. Сол жұқа тас тақта болмаса, біз оның қанатын ешқашан көре алмас едік.
Олар неліктен соншалықты сирек кездеседі
Бірнеше сәттілік қатар келуі керек. Дене тез көмілсін, су минералға бай болсын, қабатты су шайып кетпесін. Миллиондаған жылдан кейін сол қабат жер бетіне қайта шықсын, оны біреу байқап қалсын! Динозаврлардың басым көпшілігі ешқандай қазба қалдырмай жоғалып кеткен.
Сондықтан жақсы сақталған бір сүйектің өзі ғалымдар үшін той. Ал кәріптастағы маса — бөлек әңгіме: кәріптас мүлдем басқаша сақтайды, одан динозавр саябағы шықпайды.
Ғалым болмасаң, қайдан іздеу керек
Қазбаны құмтас, әктас, сазды тақтатас сияқты қабат-қабат шөгінді жыныстардан іздейді. Гранитте сүйек болмайды! Серуенде өзен жағасынан қатпар-қатпар жарқабақ көрсең, қазбаны жылтыр жартастан емес, сол жерден іздеген жөн.
Майсаура мен Археоптерикстің карточкаларын ашып көр. Бірінен тұтас ұя сақталған, екіншісінен тасқа түскен қауырсын таңбасы қалған. Тасқа айналудың екі түрлі жолы осы.
Балалар не сұрайды
- Қазба қалдықтар қалай түзіледі?
- Қалдықтар шөгінді астында көміліп сақталуы мүмкін. Минералдар сүйек қуыстарын толтырады, ал кейде жыныста тек таңба немесе қалып қалады.
- Кез келген көне сүйек — қазба ма?
- Ескі сүйектің бәрі қазба емес. Қазба қалдық — ежелгі тіршіліктің сақталған бөлігі не ізі. Оның түгелдей тасқа айналуы міндетті емес.
- Қазбалар неге сонша сирек кездеседі?
- Тез көмілу, қажетті минералды су және қабаттың шайылмауы сияқты сирек жағдайлар сәйкес келуі тиіс. Өлекселердің көбі жай ғана шіріп кеткен.
- Аяқ ізі де қазбаға жата ма?
- Иә. Бұл — дененің өзі емес, тіршіліктің тасқа айналған ізі. Майсаураның жұмыртқалары мен ұялары да қазба болып саналады.
- Қазбаны өзім тауып ала аламын ба?
- Кейде, иә, өзен жағасындағы қатпарлы тастардан табылады. Ересек адаммен бірге ізде, ал ерекше сүйек кезіксе, оны сындырмай, үлкендерге көрсет.
- Кәріптастағы маса — динозавр қазбасы ма?
- Кәріптас басқаша сақтайды: ол — қатып қалған ағаш шайыры, сүйектегі тас емес. Одан Т. Рексті тірілте алмайсың, бұл туралы бөлек мақала бар.
Есіңде сақта
- Қазбаға ұқсайтын нәрсе тапсаң, оны ұрма не сындырма. Суретке түсіріп, ересек адамға немесе маманға көрсет.
- Сурет салғанда қаңқаның үстіне топырақ пен құм қабаттарын сал, тек «жерде жатқан сүйек» қылма.
- Майсаураның ұясы мен Археоптерикстің қауырсын таңбасын салыстырып көр. Сонда тасқа тек сүйек қана айналмайтынын бірден түсінесің.