Динозаврлар неге жойылып кетті?
Осыдан 66 миллион жыл бұрын Жерге орасан зор астероид құлады. Аспанға көтерілген қалың шаң Күннің көзін айлап жауып тастады. Жарық түспеген соң өсімдіктер қурап, шөпқоректі алыптарға азық таусылды, артынша оларды аулайтын жыртқыштар да аштыққа шыдамады. Тираннозавр мен Трицератопс осылай жойылды. Аман қалғандардың көбі ұсақ жануарлар еді, солардың ішінде бүгінгі құстардың арғы аталары да бар. Иә, кәдімгі құстар да динозавр, тек кішкентай әрі қауырсынды.
Астероид қайда құлады, өзі қандай еді
Астероид қазіргі Мексикадағы Юкатан түбегіне құлап, Чиксулуб кратерін қалдырған. Кратердің ені екі жүз шақырымға жуық. Бірақ жағалауға барсаң да, оны көзбен көре алмайсың: шұңқыр әлдеқашан жер мен теңіз түбінің астында қалған.
Ғарыштан келген тастың өзі он шақырымнан асқан. Біздің карточкадағы Диплодокус 27 метр, яғни үш автобустай. Астероидтың қасында ол бір түйір құмдай ғана! Сол соққының ізі бүкіл жер шарында бар. Бұл — жұқа саз қабаты, ішінде иридий металы көп. Жерде бұл металл сирек кездеседі, ал ғарыш тастарында мол. Дәл сондай қабат кратердің ортасынан да қазып алынған.
Суық пен үзілген қорек тізбектері
Апат кратердің маңымен шектелген жоқ. Атмосфераға көтерілген шаң мен күйе күн сәулесін бөгеп, бүкіл Жерде ауа салқындады. Өсімдік пен балдыр нашар өсті. Шөпқоректілерге жем жетпей, оларды аулайтын жыртқыштар да ашықты.
Сөйтіп, динозаврларды соққыдан кейінгі суық пен аштық та құртты. Кішкентай денеге тамақ аз керек, ал не болса соны жей беретін жануар қиын кезде де күн көреді. Кейбір жануарларды осы құтқарды.
Ең соңында кімдер өмір сүрді
Апатқа бор кезеңінің соңғы динозаврлары тап болды. Солардың бірі — Тираннозавр: ұзындығы 12 метр, салмағы 8 тонна, 68–66 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Тоғыз метрлік Трицератопс та сол заманда жүрді. Брахиозавр мен Стегозавр болса, астероидты көрген де жоқ! Олар юра кезеңінің алыптары, ал олардың дәуірі соққыдан ондаған миллион жыл бұрын-ақ бітіп қойған еді.
Сондықтан «Динозаврлар неге жойылды?» деп сұрағанда, әдетте осы соңғы алыптарды айтады. Астероид нақ солардың басына түскен нәубет еді. Юра динозаврларының тарихы басқа: ол кезде ғарыштан ешқандай тас құламай-ақ, түрлер бірін-бірі біртіндеп алмастырып отырған.
Торғай неге бар, Т. Рекс неге жоқ
Бүгінгі құстар қауырсынды шағын жыртқыш динозаврлардан тараған. Астероидтан кейін құсқа жатпайтын динозаврлардың бірі де қалмады. Ал бауырымен жорғалаушылардың бәрі бірдей жойылған жоқ: қолтырауындар мен тасбақалар сол апаттан аман өтті.
Құстарды не құтқарғанын ғалымдар әлі анықтап жатыр. Бәлкім, кішкентай денесі мен талғамай дән-тұқым жей беретіні көмектескен шығар. Қанатымен өрт шалған өңірлерден ұшып кете алғаны да пайдасын тигізген болуы мүмкін. Алып Тираннозавр болса ұша да алмады, інге де сыймады. Құстар мен динозаврлардың туыстығы туралы «Құстар — динозавр ма?» мақаласынан оқи аласың.
Ол кезде жанартаулар да атқылаған
Сол кезде қазіргі Үндістан жерінде алып жанартаулар атқылап, жер бетіне қып-қызыл лава ағып жатқан. Олардан шыққан күкірт пен түтін ауаны улап, климатты онсыз да өзгерте бастаған еді. Бірақ бүкіл Жерді көмкерген иридийлі жұқа қабатты жанартау емес, ғарыштан келген соққы қалдырған.
Жанартаулар тіршілікті әлсіреткенін ғалымдар жоққа шығармайды. Ал шөгінді жыныстардағы иридийге бай жолақты астероидсыз түсіндіру мүмкін емес.
Балалар не сұрайды
- Динозаврлар неге жойылып кетті?
- Шамамен 66 миллион жыл бұрын Жерге астероид соғылды. Шаң мен күйе күн сәулесін бөгеп, ауа салқындады және қорек тізбектері үзілді. Құстардан басқа динозаврлар жойылды, ал кейбір құстар аман қалды.
- Астероид қай жерге түсті?
- Мексикадағы Юкатан түбегіне. Сол жерде ені 200 шақырымдай Чиксулуб кратері қалды, ол қазір жер мен теңіз түбінің астында жатыр.
- Динозаврлардың бәрі қырылып қалды ма?
- Жоқ. Құсқа жатпайтын динозаврлар жойылып кетті, бірақ құстардың кейбір түрі аман қалды. Бүгінгі құстар — динозаврлардың тірі тармағы.
- Динозаврларды жанартаулар құртты ма?
- Үндістандағы жанартаулар климатты нашарлатқаны рас, бірақ шешуші соққыны астероид берді. Оның қалдырған ізі бүкіл Жер бетінен табылды.
- Тираннозавр мен Стегозавр бір күнде өлді ме?
- Жоқ. Стегозавр юра кезеңінде, Тираннозаврдан ондаған миллион жыл бұрын өмір сүріп кеткен. Т. Рекс бор кезеңінің ең соңында ғана пайда болды.
- Динозаврлар қайта оралуы мүмкін бе?
- Қазір Тираннозавр сияқты жойылып кеткен динозаврларды клондау мүмкін емес. Ал құстар — сол әулеттің тірі тармағы.
Есіңде сақта
- Астероид құлаған күнді салсаң — тек жарылысты емес, аспанды тұмшалаған қара бұлт пен жапырақсыз қураған ағаштарды сал.
- Стегозавр мен Т. Рексті қатар қоюға болмайды — олардың арасында ондаған миллион жыл жатыр. Ондайды тек кинодан көресің!
- Терезе алдына қонған торғай динозаврға қолтырауыннан гөрі жақын туыс. Әзіл емес, расында солай!