Динозаврлар неліктен жойылып кетті?
Қысқа жауап: шамамен 66 миллион жыл бұрын алып астероид Жерге соғылды. Шаң көтеріліп, Күнді жауып тастады. Өсімдіктер өсуін тоқтатты. Ірі шөпқоректілерге жейтін ештеңе қалмады. Сосын аңшыларға да азық табылмады. Тираннозавр мен Трицератопс осылай бітті. Кішкентайлары аман қалды — бүгінгі құстардың ата-бабасы да солардың ішінде. Құстар да динозавр. Тек қауырсындысы.
Қайда соғылды, қаншалықты үлкен еді
Ол жердің аты — Чиксулуб. Мексикадағы Юкатан түбегі. Кратердің ені екі жүз километрге жуық. Ол жердің астында, теңіздің астында жатыр. Жағадан қарасаң, шұңқыр көрінбейді.
Тастың өзі он километрден ұзын болған. Біздің картадағы Диплодокус — 27 метр, үш мектеп автобусы. Астероид тұтас қаладан ұзын еді. Ғалымдар соққыны әлі көреді: бүкіл планетаны орайтын жұқа саз қабаты, Жер қыртысында сирек, астероидта жиі кездесетін металлға толы. Сол қабат кратердің ішінде де бар.
Суық болды — түскі ас үзілді
Соққы жақындағыларды өлтірді. Одан кейін қиынырақ болды. Шаң мен күйе жарықты ұзақ жауып тұрды. Жарық жоқ — өсімдік жоқ, теңіз балдыры жоқ, ешкімге азық жоқ. Алдымен жапырақ жейтіндер ашығады — Трицератопс пен басқа алыптар. Сосын соларды жейтіндер ашығады — Тираннозавр.
Бұл «сәл суытып, бәрі тоңды» деген ертегі емес. Тізбек. Күн жоқ — дастарқан жоқ. Алыпқа күн сайын алып дастарқан керек. Кішкентайға азырақ. Ол жасырына алады. Біраз уақыт дәнмен, жәндікпен күнелтеді.
Соңында кім тірі жүрді
Сайтымыздағы Тираннозавр — 12 метр, шамамен 8 тонна, бордың соңы, 68–66 миллион жыл бұрын. Трицератопс — сол жылдар, тоғыз метр. Соққыны солар көрді. Брахиозавр мен Стегозавр көрген жоқ. Олар — юра. Уақыттары ондаған миллион жыл бұрын жабылған.
«Динозаврлар неге жойылды» дегенде көбінесе сол соңғы алыптарды айтады. Астероид жауабы — солар туралы. Юрадағылар — басқа әңгіме: түрлер бұған дейін де ауысып отырған, бір үлкен тассыз.
Торғай неге осында, T.Рекс неге жоқ
Құстар кішкентай қауырсынды аңшы динозаврлардан тарайды. Соққыдан кейін құс бұтағынан басқа динозаврдың бәрі бітті. «Жердегі барлық жорғалаушы» емес: қолтырауын мен тасбақа да өтіп кетті.
Неге құстар? Ғалымдар суретті әлі құрастырып жүр. Өлшем, аралас азық, өртенген жерден ұшып кету жиі айтылады. Алып Тираннозаврға бұлардың ешқайсысы жарамады. Толығырақ — «Құстар — динозавр ма?» гидінде.
Жанартаулар да сол кезде жұмыс істеді
Үндістанда сол ғасырларда алып лава ағындары төгілді. Ауа содан да өзгерді. Бірақ бір шаң қабаты бүкіл Жерді орайды — әрі ол соққыға сай келеді, әр атқылауға емес.
Қысқасы: жанартау болды, соққы болды. Астероидсыз сол саздағы өткір сызықты түсіндіре алмайсың.
Балалар не сұрайды
- Динозаврлар неліктен жойылып кетті?
- Шамамен 66 миллион жыл бұрын астероид соғылды. Шаң Күнді жауып, өсімдіктер тоқтады, ірі динозаврларға азық жетпеді. Құстар — олардың кішкентай туыстары — қалды.
- Астероид қайда түсті?
- Чиксулубқа, Мексикадағы Юкатан түбегіне. Кратер 200 километрге жуық. Қазір жердің астында, судың астында.
- Динозаврдың бәрі өлді ме?
- Құрлықтағы ірілерінің бәрі — иә. Құстар емес. Олар апаттан өтіп, қазір өмір сүріп жүрген динозаврлар.
- Динозаврларды жанартаулар өлтірді ме?
- Үндістандағы жанартаулар шынымен атқылады. Ғалымдардың көбі әлі де астероидты бірінші қояды: сол қабат бүкіл планетаны айналады.
- Тираннозавр мен Стегозавр бір күні өлді ме?
- Жоқ. Стегозавр юрада өмір сүрді, ондаған миллион жыл бұрын. Тираннозавр мен Трицератопс бордың соңында тұрды.
- Динозаврлар қайтып келе ме?
- Ірі, құс еместері — жоқ. Олардың уақыты бітті. Құстар осында тұр. Кәріптастағы масадан T.Рексті клондамайсың. Ол бөлек гид.
Есіңде болсын
- Тас түскен күнді салсаң — шаң мен бос ағаш сал, жарылыс қана емес.
- Юралық саябақ пен бор — бөлек уақыт. Стегозаврды T.Рекстің қасына қою — фильм, сүйек емес.
- Терезе алдындағы торғай қолтырауыннан гөрі динозаврға жақын. Бұл отбасы, қалжың емес.