Тираннозаврдың қауырсыны болды ма?
Нақты білмейміз. Тираннозаврдың сақталған тері іздерінде ұсақ қабыршақ көрінеді, бірақ ол іздер денесінің бір бөлігінен ғана қалған. Қалған жерінде қауырсын болды ма, жоқ па, әзірге ешкім айта алмайды. Ал Ютираннус сияқты кейбір туыстарының қауырсыны болғаны анық. Карточкадағы 12 метрлік, 8 тонналық алыпты салғанда табылған дәлел мен болжамды бөлек ұстаған жөн.
Тираннозавр терісінен не табылды
Бұл сұраққа қиял емес, тасқа түскен із жауап береді. Т. Рекстің мойнынан, жамбас тұсынан және құйрығынан терінің таңбасы сақталған. Үшеуінде де майда бұдырлы қабыршақ бар, қауырсынның ізі көрінбейді.
Бірақ бұл тұмсығынан құйрығының ұшына дейінгі бүкіл дене емес. Мысалы, арқасының терісі әлі табылған жоқ. Сондықтан ең адал жауап мынадай: «біз көрген терінің бәрі қабыршақты». Ал «денесінде бір тал да қауырсын болмаған» деп кесіп айтуға болмайды.
Неге бәрі оны қауырсынды етіп салып жүр
Тираннозаврдың бірнеше туысының қауырсыны болған. Сондықтан кейбір ғалымдар Т. Рекстің де денесінің кей жерінде қауырсын болуы мүмкін деп ойлайды.
Бірақ туыстар әрқашан бірдей «киінбейді». Туысының қауырсынды болғаны Т. Рекстің бүкіл терісі қандай болғанын дәлелдемейді. Өзінен табылған іздерде қабыршақ бар, ал қалған жері туралы деректер әзірге аз.
Ірі мамықты туыс — Т. Рекс емес
Қытайдан ұзындығы тоғыз метрдей Ютираннус деген динозавр табылды. Оның денесін ұзын, жұмсақ мамық басқан! Сұсты жыртқыш, оның үстіне шынымен қауырсынды. Бірақ бұл Т. Рекстің өзі емес, туысы ғана.
Ютираннус одан едәуір ертерек өмір сүрген және жеңілірек болған. Ал сегіз тонналық Тираннозавр кейін пайда болды. Біреудің тонын екіншісіне кигізе салмайтынымыз сияқты, Ютираннустың мамығын да Т. Рекске жапсыра салуға болмайды.
Велоцирапторда қауырсын болғаны анық
Велоцираптор адам бойындай емес, үлкен күркетауықтай ғана еді: екі метр, 15 келі. Оның білек сүйегінен қауырсын бекіген кішкене төмпешіктер табылған. Ұша алмаса да, қауырсын оған керек болған. Ол денесін жылытып, секіргенде тепе-теңдік сақтауға, өз түрін тануға көмектескен болуы мүмкін.
Қауырсыны дәлелденген динозавр іздесең, Велоцираптордың карточкасын аш. Ал Тираннозаврдың бүкіл терісі туралы деректер әлі толық емес.
Дәлелге сүйеніп қалай сурет салуға болады?
Т. Рексті салғанда тері іздері табылған жерлеріне қабыршақ сал. Басқа жеріне қауырсын қосқың келсе, қоса бер, тек мұның дерек емес, болжам екенін жазып қой.
Велоцирапторды қауырсынды, шағын етіп сал, әр аяғына үлкен қайқы тырнақ қос. Ал Птеранодон птерозаврларға жатады, оның қанаты жарғақ болған.
Балалар не сұрайды
- Тираннозаврдың қауырсыны болды ма?
- Сақталған тері іздерінде қабыршақ бар. Бүкіл денесінің терісі табылмағандықтан, басқа бөліктерінде қауырсынның болғаны әлі анық емес.
- Кей кітаптарда Т. Рекс неге мамықты болып жүр?
- Суретшілер оның қауырсынды туыстарына қарап, Т. Рекс те солай болуы мүмкін деп салады. Бірақ бүкіл денесі туралы дәлел әлі толық емес.
- Ютираннус — Т. Рекс пе?
- Жоқ. Бұл — Қытайдан табылған, салмағы жеңілдеу туысы. Оның денесінде шынымен қалың қауырсын болған.
- Қай динозаврларда қауырсын анық дәлелденді?
- Көптеген ұсақ жыртқыштарда, соның ішінде Велоцирапторда. Сондай-ақ динозаврлардың тікелей ұрпағы саналатын барлық құстарда.
- Ұша алмаса, динозаврға қауырсын не үшін керек болды?
- Қауырсын жылу сақтайды, онымен жұмыртқа басуға, туыстарының көзіне түсуге болады. Ұшуға жарайтын қанаттар кейінірек пайда болды.
- «Юра саябағы» фильмінде Т. Рекс жалаңаш терілі. Бұл рас па?
- Қабыршақты терісі кейбір қазба іздерге сәйкес келеді. Бірақ ешкім білмейтін ұсақ-түйекті фильм де шеше алмайды.
Есіңде сақта
- Суретте қай бөлшек қазба дерекке, ал қай бөлшек болжамға сүйенетінін көрсет.
- Тираннозавр мен Ютираннус туыс болғанымен, әртүрлі уақытта өмір сүрген бөлек жануарлар.
- Дау-дамайсыз қауырсын салғың келе ме? Велоцирапторды немесе терезедегі торғайды сал. Торғай да динозавр ғой!