آیا پرندگان دایناسورند؟
بله! پرندههای امروز دایناسورهایی هستند که نمردند. از نسل شکارچیهای کوچک دوپا با بال و پر آمدهاند؛ همان خانوادهٔ بزرگ تیرکس، فقط نه از غول‌هایش. گنجشک خیلی بیشتر از تمساح به تیرکس نزدیک است. تمساح پسرخالهٔ دور حساب می‌شود، اما پرنده از همان دودمان است!
نمی‌گوییم «شبیه دایناسور» — پرندهها خود دایناسورند!
ملاک دانشمندان اسکلت است، نه ظاهر کارتونی. لگن، پاها، پرها و نحوهٔ رشد استخوان‌ها نشان می‌دهد که یک مرغ خانگی دقیقاً همان نقشهٔ شکارچیهای کوچک را دارد. پس نمی‌گوییم «پرندهها از دایناسور آمدند و چیز دیگری شدند»، می‌گوییم «پرندهها تنها دایناسورهای زنده روی زمین هستند.»
پس از برخورد سیارک، دایناسورهای بزرگ خشکی منقرض شدند، اما نیاکان پرندگان امروزی زنده ماندند. ماجرایش را در راهنمای انقراض نوشته‌ایم. برای همین گنجشک فقط «شبیه دایناسور» نیست؛ خودش یکی از آن‌هاست.
آرکئوپتریکس — حلقه‌ای که می‌شود دید
آرکئوپتریکس روی کارت ما حدود نیم متر طول و یک کیلوگرم وزن دارد. در ژوراسیک، نزدیک ۱۵۰ میلیون سال پیش، زندگی می‌کرد. پر و بال داشت، اما دندان، پنجه‌های بال و دم استخوانی بلند هم داشت. همین قاطی بودن نشانه‌ها کمک می‌کند ببینیم پرندهها چطور به بقیهٔ دایناسورها وصل می‌شوند.
فسیل‌های معروفش را در آلمان پیدا کرده‌اند و تا امروز از مشهورترین جانوران آغاز تاریخ پرندگان است. هر کشف تازه جای دقیق او و خویشاوندانش را در این شجره‌نامه کمی روشن‌تر می‌کند.
ولوسیراپتور فیلم و شواهد پرهایش
ولوسیراپتور حدود دو متر طول و ۱۵ کیلوگرم وزن داشت؛ جثه‌اش نزدیک به یک بوقلمون بزرگ بود. روی استخوان بازویش جای اتصال پر پیدا شده است. پر داشت، اما نمی‌توانست پرواز کند.
تیرکس هم تروپود بود، یعنی از گروه بزرگ دایناسورهای دوپا. روی بعضی تکه‌های پوست فسیل‌شده‌اش فلس دیده می‌شود. اما پوست همهٔ بدنش پیدا نشده و هنوز نمی‌دانیم جاهای دیگرش پر داشت یا نه.
چرا تمساح جزو دایناسورها به‌حساب نمی‌آید؟
تمساح‌ها، مارمولک‌ها و لاک‌پشت‌ها هم در دوران دایناسورها زندگی می‌کردند، ولی به شاخه‌های دیگری از خزندگان تعلق دارند. تمساح از نظر خویشاوندی به پرندگان نزدیک‌تر است تا به مارمولک‌ها؛ بااین‌حال دایناسور نیست.
پس هر پرنده‌ای دایناسور است، ولی هر جانوری که پرواز می‌کند نه. خانوادهٔ هر جانور را از روی استخوان‌ها و خویشاوندی‌هایش تعیین می‌کنند، نه از روی بال داشتن یا نداشتن.
حالا دانستن این‌ها چه فایده‌ای دارد؟
بدون آن خیال می‌کنیم انقراض یعنی «همهٔ دایناسورها رفتند و تمام.» همه نرفتند! پرهای ولوسیراپتور هم خیال‌پردازی نقاش نیست؛ ادامهٔ همان قصهٔ بال گنجشک است.
می‌خواهی این خط را روی سایت دنبال کنی؟ اول آرکئوپتریکس را باز کن، بعد ولوسیراپتور و آخر سر تیرکس. یک خانواده با اندازه‌هایی که هیچ شباهتی به هم ندارند!
سؤال‌هایی که بچه‌ها می‌پرسند
- پرندگان دایناسورند؟
- بله! پرندههای زنده دایناسورند که از شکارچیهای کوچک پردار به وجود آمدهاند. تمساح و مارمولک دایناسور نیستند.
- پرندهها از کدام دایناسورها آمدهاند؟
- از یک گروه خاص یعنی تروپودهای کوچک، نه از گیاهخواران غولپیکری مثل دیپلودوکوس یا تریسراتوپس.
- مرغ دایناسور است؟
- بله! اسکلتش همان نقشه را دارد. مرغ شاخهٔ کوچک و زندهای از همان خانوادهٔ بزرگ است.
- تیرکس پر داشت؟
- در بخشهایی از پوست فسیلشدهٔ تیرکس فلس پیدا شده است. پوست همهٔ بدنش را نداریم، پس وجود پر در بخشهای دیگر هنوز روشن نیست.
- آیا آرکئوپتریکس اولین پرنده است؟
- معروفترینِ پرندههای اولیه است: حدود نیم متر، با پر، دندان و دمی بلند. کارتش را روی همین سایت میتوانی ببینی.
- پس چرا میگویند دایناسورها منقرض شدند؟
- چون غولهای غیرپرنده منقرض شدند و فقط پرندهها ماندند. نسخهٔ کوتاهش در راهنمای سیارک آمده است.
این را یادت بماند
- میتوانی در کلاس بگویی: «دایناسورها کاملاً منقرض نشدند؛ کبوتر لب پنجره هم یکی از آن‌هاست!»
- «پرواز می‌کرد» را با «دایناسور بود» قاطی نکن. پترانودون در آسمان اوج می‌گرفت اما اصلاً دایناسور نبود!
- یک ولوسیراپتور پردار خیلی بیشتر به واقعیت نزدیک است تا آن شرور کچل و ترسناک فیلم‌ها!