چرا دایناسورها منقرض شدند؟
جواب کوتاه: حدود ۶۶ میلیون سال پیش یک سیارک خیلی بزرگ به زمین خورد. گرد و غبار عظیمی بالا رفت و ماه‌ها خورشید را پوشاند. بدون آفتاب گیاهان خشک شدند. اول گیاه‌خوارهای بزرگ از گرسنگی تلف شدند و پشت سرشان شکارچی‌ها هم بدون غذا ماندند. دوران تیرکس و تریسراتوپس همین‌جا به آخر رسید. حیوان‌های کوچک دوام آوردند — به‌ویژه اجداد پرنده‌های امروز. پرنده‌ها هم دایناسورند؛ فقط از نوع پردارش!
کجا برخورد کرد و چقدر بزرگ بود؟
محل برخورد جایی به نام چیکشولوب در شبهجزیرهٔ یوکاتان مکزیک است. دهانهٔ این برخورد تقریباً دویست کیلومتر پهنا دارد، اما امروز زیر خاک و آب دریا نشسته و از ساحل گودالی دیده نمی‌شود.
خود سنگ بیشتر از ده کیلومتر عرض داشت! دیپلودوکوس روی کارت سایت ما ۲۷ متر است، به درازی سه اتوبوس مدرسه؛ اما سیارک از یک شهر کامل هم بزرگ‌تر بود. دانشمندان هنوز رد خود ضربه را می‌بینند: یک لایهٔ نازک خاک رس دورتادور کرهٔ زمین، پر از ایریدیوم؛ فلزی که در پوستهٔ زمین کمیاب است و در سیارک‌ها فراوان. همان لایه درست داخل خود دهانه هم هست.
سرما و فروپاشی زنجیرهٔ غذایی
سیارک همان‌جا که فرود آمد ویرانی بزرگی به بار آورد. بعد غبار و دوده به آسمان رفت و نور کمتری به زمین رسید. هوا سرد شد. خیلی از گیاهان و جلبک‌ها دیگر درست رشد نکردند، و گیاه‌خوارها و شکارچی‌هایی که از آن‌ها تغذیه می‌کردند، بی‌غذا ماندند.
پس فقط یک انفجار در کار نبود؛ سرما و به‌هم‌ریختن زنجیره‌های غذایی هم سهم بزرگی داشتند. جانورهای کوچک‌تر که هر خوراکی گیرشان می‌آمد می‌خوردند، شانس بیشتری برای زنده ماندن داشتند.
در آن روزهای آخر واقعاً چه کسانی زنده بودند؟
تیرکس روی سایت ما ۱۲ متر طول و حدود ۸ تن وزن دارد و در اواخر دورهٔ کرتاسه، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش، زندگی می‌کرد. تریسراتوپس هم در همان دوران بود، با نه متر طول. آن‌ها ضربهٔ سیارک را دیدند! اما براکیوزاروس و استگوزاروس نه؛ آن‌ها متعلق به ژوراسیک بودند و زمانشان دهها میلیون سال زودتر تمام شده بود.
وقتی می‌پرسند «دایناسورها چطور مردند»، معمولاً منظورشان همین غول‌های آخر است و جواب سیارک مربوط به آن‌هاست. حیوان‌های ژوراسیک قصهٔ دیگری دارند: گونه‌ها قبل‌تر هم عوض می‌شدند، بدون برخورد یک سنگ غول‌پیکر.
چرا گنجشک هنوز اینجاست و تیرکس نه؟
پرنده‌ها از نسل دایناسورهای شکارچی کوچک و پردار هستند. بعد از برخورد سیارک، همهٔ دایناسورهای غیرپرنده نابود شدند و تنها برخی از پرندگان زنده ماندند. البته نه «همهٔ خزندگان زمین»: تمساح‌ها و لاک‌پشت‌ها هم دوام آوردند.
اما چرا پرنده‌ها؟ دانشمندان هنوز دارند تکه‌های این پازل را کنار هم می‌گذارند. جثهٔ کوچک کمکشان کرد، این‌که با دانه هم سیر می‌شدند، و البته پرواز، که با آن می‌شد از جای سوخته دور شد. هیچ‌کدام به درد یک تیرکس غول‌پیکر نمی‌خورد! در راهنمای «آیا پرندگان دایناسورند؟» بیشتر در این‌باره گفته‌ایم.
آتشفشانها هم در همان زمان فعال بودند
درست در همان عصرها، فوران‌های آتشفشانی عظیمی در هند گدازهٔ بی‌پایانی بیرون می‌ریخت و هوای زمین را تغییر می‌داد. اما لایهٔ غبار ایریدیوم که دورتادور زمین را گرفته، دقیقاً با ضربهٔ سیارک جور درمی‌آید، نه با فوران‌های پراکنده.
خلاصه این‌که هم آتشفشانها کار خودشان را کردند و هم سیارک. ولی بدون سیارک، آن خط تیز و متمایز در خاک رس را اصلاً نمی‌شود توضیح داد.
سؤال‌هایی که بچه‌ها می‌پرسند
- چرا دایناسورها منقرض شدند؟
- حدود ۶۶ میلیون سال پیش سیارکی بزرگ به زمین برخورد کرد. غبار و دوده نور خورشید را کاهش داد، هوا سرد شد و زنجیره‌های غذایی آسیب دیدند. دایناسورهای غیرپرنده منقرض شدند، اما بعضی پرندگان زنده ماندند.
- سیارک کجا برخورد کرد؟
- چیکشولوب، شبهجزیرهٔ یوکاتان در مکزیک. دهانهٔ آن تقریباً ۲۰۰ کیلومتر پهنا دارد و حالا زیر خاک و آب است.
- آیا همهٔ دایناسورها مردند؟
- نه. همهٔ دایناسورهای غیرپرنده منقرض شدند، اما بعضی از پرندگان زنده ماندند. پرندگان امروزی همان شاخهٔ زندهٔ دایناسورها هستند.
- آیا آتشفشانها دایناسورها را کشتند؟
- آتشفشانهای هند هوا را به هم ریخته بودند، اما بیشتر دانشمندان میگویند ضربهٔ اصلی و ناگهانی کار همان سیارک بود.
- تیرکس و استگوزاروس در یک دوره مردند؟
- نه! استگوزاروس متعلق به ژوراسیک بود، دهها میلیون سال زودتر. تیرکس و تریسراتوپس تا همان روزهای آخر کرتاسه بودند.
- دایناسورها ممکن است برگردند؟
- در حال حاضر نمیتوان تیرکس یا دیگر دایناسورهای غیرپرنده را کلون کرد. اما پرندگان شاخهٔ زندهٔ همین خانوادهاند!
این را یادت بماند
- اگر روز افتادن سنگ را نقاشی می‌کنی، گرد و غبار و درخت‌های خشک بکش — نه فقط یک انفجار ساده!
- ژوراسیک و کرتاسه دوره‌های جداگانه‌اند. فیلم «پارک ژوراسیک» ممکن است استگوزاروس و تیرکس را کنار هم نشان دهد، اما آن‌ها در یک زمان زندگی نمی‌کردند.
- گنجشک لب پنجره خیلی بیشتر از تمساح به دایناسورها نزدیک است؛ فامیل درجه‌یک است، شوخی نیست!