Tam Điệp, Jura, Phấn trắng: khủng long sống vào kỷ nào?
Khủng long làm chủ Trái Đất rất lâu, nhưng không phải loài nào cũng sống cùng một lúc. Lịch sử của chúng gồm ba kỷ nối tiếp nhau: Tam Điệp (Trias), Jura và Phấn trắng (Creta). Đó là ba chương dài trong một cuốn sách dày, chứ không phải chuyện của một ngày. Khủng long phiến sừng sống ở kỷ Jura, còn khủng long bạo chúa mãi đến sát cuối kỷ Phấn trắng mới xuất hiện. Hai loài chỉ đứng cạnh nhau trên màn ảnh. Thẻ của mỗi loài đều ghi rõ nó sống vào lúc nào, bạn nhớ xem nhé.
Ba chương dài, không phải một quãng ngắn
Người ta hay nói “thời khủng long” như thể mọi loài đều học chung một lớp. Thật ra thời ấy kéo dài hơn 150 triệu năm! Loài này xuất hiện, loài kia biến mất, lớp nọ nối tiếp lớp kia, giống như con người ở những thế kỷ khác nhau.
Các mốc dễ nhớ: kỷ Tam Điệp bắt đầu khoảng 250 triệu năm trước, kỷ Jura khoảng 200 triệu năm trước, kỷ Phấn trắng khoảng 143 triệu năm trước. Kỷ Phấn trắng khép lại 66 triệu năm trước, khi thiên thạch lao xuống. Chuyện ấy đã kể trong bài về sự tuyệt chủng.
Kỷ Tam Điệp: những bước đầu tiên, chưa có gã khổng lồ nào
Kỷ Tam Điệp mở đầu sau một cuộc đại tuyệt chủng khủng khiếp, khi gần như mọi sự sống trên Trái Đất đã một lần bị xóa sổ. Lúc ấy các lục địa còn dính liền thành một siêu lục địa, khí hậu khô và nóng.
Những con khủng long đầu tiên xuất hiện vào kỷ này, và chúng khá nhỏ. Chưa có Brachiosaurus cổ dài, cũng chưa có khủng long bạo chúa. Câu chuyện khủng long mới chỉ bắt đầu. Nếu vẽ “thuở ban đầu”, bạn đừng đưa Diplodocus vào tranh nhé: khi đó nó còn chưa ra đời.
Kỷ Jura: thời của cổ dài và những tấm phiến trên lưng
Kỷ Jura là chương của những gã khổng lồ cổ dài và khủng long phiến sừng (Stegosaurus). Brachiosaurus trên thẻ dài 22 mét, nặng khoảng 40 tấn, cao sừng sững như một tòa nhà bốn tầng. Diplodocus còn dài hơn: 27 mét. Khủng long phiến sừng dài 9 mét, lưng mang những tấm xương dựng đứng, nhưng bộ não thì bé xíu so với thân hình.
Archaeopteryx dài nửa mét cũng sống ở kỷ Jura: đã có lông vũ nhưng miệng vẫn còn răng. Kỷ Jura không có khủng long bạo chúa nào hết. Nếu phim hoạt hình vẽ khủng long phiến sừng chạy trốn khủng long bạo chúa thì đó là để bán vé, chứ không phải khoa học.
Kỷ Phấn trắng: sừng, cánh buồm và ông vua săn mồi
Kỷ Phấn trắng (Creta) dài nhất trong ba kỷ. Đầu kỷ chưa có khủng long bạo chúa quen thuộc. Phải đến sát cuối kỷ, khoảng 68–66 triệu năm trước, nó mới xuất hiện: dài 12 mét, nặng 8 tấn. Cùng thời với nó có khủng long ba sừng (Triceratops) dài 9 mét. Velociraptor dài 2 mét, cỡ con gà tây, cũng thuộc kỷ này nhưng sống trước khủng long bạo chúa vài triệu năm.
Khủng long gai (Spinosaurus) với cánh buồm trên lưng cũng thuộc kỷ Phấn trắng, có điều nó sống sớm hơn khủng long bạo chúa. Còn Pteranodon bay trên bầu trời kỷ này thì vẫn không phải khủng long, vì sao thì bạn xem bài “Pteranodon và Plesiosaurus không phải khủng long”.
Làm sao để không nhầm?
Bạn chỉ cần tự hỏi: “Con này ở kỷ Jura hay kỷ Phấn trắng?” Jura: nghĩ ngay đến những con cổ dài khổng lồ và các tấm phiến trên lưng. Phấn trắng: sừng nhọn và khủng long bạo chúa. Còn Tam Điệp là thuở ban đầu, với những loài nhỏ, chưa có gã khổng lồ nổi tiếng nào trên thẻ.
Hãy mở ba thẻ liền nhau: Khủng long cổ dài Brachiosaurus, Khủng long phiến sừng và Khủng long bạo chúa. Hai con đầu thuộc kỷ Jura, con thứ ba thuộc kỷ Phấn trắng. Nhớ theo từng con vật như thế dễ hơn nhiều so với học thuộc mấy chữ khô khan “đại Trung sinh”.
Các bạn nhỏ hay hỏi
- Kỷ Tam Điệp, Jura và Phấn trắng khác nhau thế nào?
- Đó là ba kỷ nối tiếp nhau, mỗi kỷ có những loài vật riêng. Khủng long phiến sừng sống ở kỷ Jura, khủng long bạo chúa sống vào cuối kỷ Phấn trắng. Ngoài đời chúng chưa bao giờ gặp nhau.
- Kỷ Jura bắt đầu và kết thúc khi nào?
- Kỷ Jura kéo dài từ khoảng 200 đến 143 triệu năm trước, rồi nhường chỗ cho kỷ Phấn trắng.
- Khủng long bạo chúa có sống vào kỷ Jura không?
- Không. Nó chỉ xuất hiện vào sát cuối kỷ Phấn trắng, khoảng 68–66 triệu năm trước.
- Tại sao trong phim Công viên kỷ Jura các loài lại đi chung với nhau?
- Vì dồn chúng lại thì phim gay cấn hơn. Ngoài tự nhiên, chúng chỉ giống nhau ở chỗ đều là khủng long, còn thời gian sống thì cách nhau hàng chục triệu năm.
- Kỷ nào kéo dài lâu nhất trong ba kỷ?
- Kỷ Phấn trắng: từ khoảng 143 đến 66 triệu năm trước, dài hơn cả kỷ Tam Điệp lẫn kỷ Jura. Vì thế kỷ này có rất nhiều loài khác nhau.
- Con người có từng sống cùng thời với khủng long không?
- Con người chưa bao giờ sống cùng khủng long bạo chúa hay khủng long phiến sừng: giữa chúng ta và chúng là hàng chục triệu năm. Nhưng ta vẫn đang sống cùng chim, những con khủng long còn lại.
Ghi nhớ nhé
- Hãy ghi tên kỷ ở góc tranh. Chỉ viết chung chung “khủng long” thì rất dễ vẽ khủng long phiến sừng đứng cạnh khủng long bạo chúa.
- “Công viên kỷ Jura” là tên một bộ phim, không phải bảng niên đại của các bộ xương.
- Ba cái tên, hai kỷ: Brachiosaurus và khủng long phiến sừng ở kỷ Jura, khủng long bạo chúa ở kỷ Phấn trắng. Mở thẻ của chúng ra xem là nhớ ngay.