Hóa thạch hình thành thế nào?

Chạy đua với thời gian

Khi một con vật chết, da và thịt thường thối rữa rất nhanh hoặc bị các loài ăn xác ăn mất. Xương, răng và vỏ trứng thì bền hơn.

Nếu cát, bùn hay tro núi lửa kịp phủ lên, phần còn lại sẽ được che chắn và có nhiều cơ hội thành hóa thạch hơn. Xương bị phá hủy nhanh hay chậm còn tùy môi trường, không có mốc nào chung cho mọi trường hợp.

Nước đưa khoáng chất vào xương

Những lớp đất đá mới cứ chồng dần lên trên. Chúng rất nặng, nén chặt bùn cát bên dưới thành đá trầm tích. Trong lúc đó, nước ngầm mang theo khoáng chất thấm qua xương và để lại những tinh thể tí hon trong từng lỗ rỗng.

Xương vốn xốp như miếng bọt biển. Khoáng chất, thường là thạch anh hoặc canxit, lấp kín mọi kẽ hở. Nhờ vậy cấu trúc của xương được giữ lại mà xương không nhất thiết bị đá thay thế toàn bộ. Cũng có khi xương thật tan hết, để lại một khoảng rỗng mang hình khúc xương. Khoáng chất lấp vào đó và tạo thành một khuôn đúc.

Hóa thạch đâu chỉ có xương

Dấu chân cũng thành hóa thạch được! Khủng long giẫm lên bùn ướt, bùn khô lại, cát mịn phủ lên, và vết chân dần hóa đá. Người ta còn tìm thấy rất nhiều phân hóa thạch và trứng hóa thạch.

Maiasaura trên thẻ dài 9 mét, nặng khoảng 3 tấn, sống ở kỷ Phấn trắng, 80–75 triệu năm trước. Hóa thạch của nó được tìm thấy cùng với tổ trứng và khủng long con. Người ta không chỉ đào được một khúc xương đùi lẻ loi mà cả một gia đình, quý vô cùng!

Archaeopteryx chỉ dài nửa mét, nhưng từng sợi lông vũ của nó đã in lại trên phiến đá vôi mỏng. Không có phiến đá ấy, ta sẽ chẳng bao giờ biết đôi cánh của nó trông ra sao.

Vì sao hóa thạch hiếm đến thế?

Muốn có một hóa thạch, rất nhiều điều may mắn phải xảy ra cùng lúc: xác được vùi lấp thật nhanh, gặp đúng nguồn nước giàu khoáng chất, lớp đá không bị xói mòn, rồi vỏ Trái Đất phải đẩy lớp đá ấy lên gần mặt đất, và cuối cùng phải có người tìm ra nó. Trong hàng triệu con khủng long từng sống, hầu hết không để lại dù chỉ một mẩu đá.

Bởi vậy, tìm được một bộ xương nguyên vẹn là ngày vui lớn của các nhà khoa học. Và từ con muỗi trong hổ phách thì không dựng lại được cả một công viên đâu: hổ phách lưu giữ theo cách khác hẳn, đó là một câu chuyện riêng.

Không phải nhà khoa học thì tìm hóa thạch ở đâu?

Hóa thạch thường nằm trong đá trầm tích xếp thành từng lớp, như sa thạch, đá vôi hay đá phiến sét. Trong đá hoa cương hình thành từ magma thì không có. Khi đi dạo, một bờ sông lộ ra những lớp đá xếp tầng sẽ cho bạn nhiều cơ hội hơn hẳn một vách đá nhẵn bóng.

Trên trang này, bạn hãy mở hai thẻ Maiasaura và Archaeopteryx. Một bên là tổ trứng, bên kia là dấu lông vũ in trên đá. Thiên nhiên giữ chúng lại theo hai cách chẳng giống nhau chút nào.