Triyas, Jura, Kretase: Dinozorlar ne zaman yaşadı?
Dinozorlar Dünya'da akıl almaz kadar uzun süre yaşadı, ama hepsi aynı anda değil. Önce Triyas geldi, sonra Jura, en son da Kretase. Bunlar birer gün değil, kalın bir kitabın üç uzun bölümü gibidir. Stegozor Jura'da yaşadı, Tiranozor ise Kretase'nin en sonunda. İkisini yan yana ancak filmlerde görürsün. Kartlarımızda her hayvanın ne zaman yaşadığı yazıyor; bakınca farkı hemen anlarsın.
Tek bir “dinozor çağı” yok, art arda üç bölüm var
“Dinozorlar” denince çoğu kişi hepsini aynı sınıfın öğrencileri gibi bir arada düşünür. Oysa dinozorların hikâyesi 150 milyon yıldan uzun sürdü. Ayrı yüzyıllarda yaşamış insanlar gibi, türler de geldi geçti.
Aklında kolay kalsın diye küçük bir takvim: Triyas yaklaşık 250 milyon yıl önce başladı, Jura yaklaşık 200 milyon yıl önce, Kretase de yaklaşık 143 milyon yıl önce. Kretase, 66 milyon yıl önce o dev asteroit Dünya'ya çarpınca sona erdi. Ayrıntısı yok oluş rehberimizde.
Triyas: ilk dinozorlar, henüz dev yok
Triyas, Dünya tarihinin en büyük kitlesel yok oluşunun hemen ardından başladı; canlıların neredeyse hepsi bir kez silinmişti. Karalar tek parçaydı, Pangea adında dev bir süper kıta. Hava sıcak ve kuruydu.
İlk dinozorlar bu dönemde ortaya çıktı ve henüz küçüktüler. Ortalıkta ne dev Brakiyozor vardı ne de Tiranozor; her şey daha yeni başlıyordu. Dinozorların ilk günlerini çiziyorsan resme Diplodok koyma. O zamanlar Diplodok daha sahneye çıkmamıştı.
Jura: uzun boyunlu devler ve sırtı plakalılar
Jura, o ünlü uzun boyunlu dev otçulların ve Stegozor'un altın çağıydı. Kartımızdaki Brakiyozor 22 metre uzunluğunda ve 40 ton ağırlığındaydı; başı dört katlı bir binanın tepesine yetişirdi. Diplodok 27 metreydi. Dokuz metrelik Stegozor'un sırtında büyük kemik plakalar vardı, beyni ise o koca gövdeye göre küçücüktü.
Yarım metrelik erken kuş Arkeopteriks de Jura'da yaşadı. Kanat tüyleri çıkmıştı, ama çenesinde hâlâ diş vardı. Jura'da olmayan biri var: Tiranozor. Çizgi filmde Stegozor'u Tiranozor'dan kaçarken görürsen bil ki bilim değil, senaryo öyle istemiş.
Kretase: boynuzlular, yelkenliler ve kral
Kretase çok uzun sürdü. Başında bizim Tiranozor yoktu; ancak dönemin sonunda, 68–66 milyon yıl önce, 12 metrelik boyu ve 8 tonluk ağırlığıyla sahneye çıktı. Yanında dokuz metrelik heybetli Triseratops vardı. İki metrelik tüylü Velosiraptor ise kraldan birkaç milyon yıl önce yaşadı.
Sırtında kocaman bir yelken taşıyan Spinozor da Kretase hayvanıydı, ama kraldan çok daha eski. Pteranodon da Kretase göklerinde süzülürdü. Yalnız unutma, o dinozor değil, uçan sürüngendi.
Karıştırmamak için küçük bir ipucu
Kendine şunu sor: Jura mı, Kretase mi? Uzun boyunlar ve sırt plakaları görüyorsan Jura. Boynuzlu, yakalı kafalar ve kral Tiranozor varsa Kretase. Triyas ise bu ünlü devlerin hiçbirinin henüz ortada olmadığı başlangıç dönemidir.
Sitede üç kartı art arda aç: Brakiyozor, Stegozor, Tiranozor. İlk ikisi Jura, üçüncüsü Kretase. Bu üçlü, kafanda “Mezozoik” sözünden çok daha net bir resim bırakır.
Merak edilen sorular
- Triyas, Jura ve Kretase arasındaki fark nedir?
- Bunlar art arda gelen üç ayrı dönemdir ve her birinde başka dinozorlar yaşamıştır. Stegozor Jura'da, Tiranozor Kretase'nin sonunda yaşadı; hiç karşılaşmadılar.
- Jura dönemi ne zamandı?
- Yaklaşık 200 milyon yıl önce başladı, 143 milyon yıl önce bitti. Ardından Kretase geldi.
- Tiranozor Jura döneminde mi yaşadı?
- Jura'da değil. Tiranozor çok sonra, Kretase'nin en sonunda, yaklaşık 68–66 milyon yıl önce yaşadı.
- Jurassic Park'ta neden bütün dinozorlar bir arada?
- Film heyecanlı olsun diye hepsini bir araya getirir. Gerçekte aralarında on milyonlarca yıl vardır.
- Hangi dönem daha uzun sürdü?
- Kretase. Yaklaşık 143 milyon yıl önce başlayıp 66 milyon yıl önce bitti, yani 77 milyon yıl kadar sürdü. Bu sürede çok çeşitli türler gelip geçti.
- İnsanlar dinozorlarla aynı zamanda yaşadı mı?
- İnsanlar Tiranozor'u da Stegozor'u da görmedi; arada on milyonlarca yıl var. Ama yaşayan dinozorlarla, yani kuşlarla bugün aynı dünyayı paylaşıyoruz.
Aklında bulunsun
- Dinozor resminin köşesine hangi dönemde yaşadığını yaz. Yoksa Stegozor ile Tiranozor'u aynı kareye koyma tuzağına düşersin.
- Jurassic Park güzel bir film adı, ama fosillerin takvimi filmlere göre işlemez.
- Brakiyozor ve Stegozor kartlarında “Jura”, Tiranozor kartında “Kretase” yazar. Fark hemen göze çarpar.