Fosil nasıl oluşur?
Fosil, çok eski canlılardan kalan bir kalıntı ya da izdir. Bir kemiğin fosile dönüşmesinin yollarından biri şöyle başlar: Kemik hızla kumun ya da çamurun altında kalır. Yeraltı suyu gözeneklerine mineral taşır; bu mineraller boşlukları doldurur, bazen de kemik dokusunun bir kısmının yerini alır. Her fosil baştan sona taşa dönüşmüş değildir. Ayak izleri, baskılar ve kalıplar da fosildir. Kalıntıların çoğu ise korunamadan dağılıp gider.
Zamanla yarış: çabucak gömülmek
Bir hayvan öldüğünde kas ve deri gibi yumuşak dokuları çürür ya da başka hayvanlara yem olur. Kemikler, dişler ve yumurta kabukları genellikle daha uzun dayanır.
Kalıntıların üstünü kum, çamur ya da kül çabucak örterse dış etkilerden korunurlar. Fosilleşme şansı da artar. Açıkta kalan bir kemiğin ne kadar sürede dağılacağı ise bulunduğu ortama bağlıdır.
Su, kemiğin gözeneklerine mineral taşır
Zamanla o örtünün üstüne yeni toprak ve kum katmanları yığılır. Katmanlar çok ağırdır; alttaki çamuru sıkıştırıp sert kayaya çevirir. Bu sırada yeraltı suyu kemiğin gözeneklerine sızar ve ardında minik mineral kristalleri bırakır.
Kemik biraz süngere benzer. Boşluklarını kalsit ya da kuvars gibi mineraller doldurur. Böylece kemiğin yapısı korunabilir; kemiğin tümüyle yok olup yerini taşa bırakması şart değildir. Bazen de kemik bütünüyle çözünür, geriye kemik biçiminde bir boşluk kalır. Mineraller bu boşluğu doldurunca kemiğin taştan bir kopyası ortaya çıkar.
Fosil yalnızca kemik değildir
Bir dinozor çamura basar, iz kurur, üstünü kum örter. O ayak izi de zamanla taşa dönüşür. Taşlaşmış dışkılar, hatta yumurtalar bile fosildir.
Mayazaura dokuz metre uzunluğunda ve üç ton ağırlığındaydı; 80–75 milyon yıl önce yaşadı. Bu dinozor yuvalarıyla, yumurtalarıyla ve yumurtadan yeni çıkmış yavrularıyla birlikte bulundu. Onların hepsi fosil: yalnızca bir bacak kemiği değil, bir yuvanın, bir ailenin taşa geçmiş kaydı. Yarım metrelik Arkeopteriks'in tüyleri de ince taneli kireçtaşına öyle güzel çıkmış ki, o taş olmasa kanatlarındaki tüyleri hiç göremezdik.
Fosiller neden bu kadar az bulunur?
Çünkü pek çok şeyin art arda denk gelmesi gerekir: Hayvan hemen gömülecek, doğru mineralleri taşıyan su gelecek, kaya tabakası aşınıp gitmeyecek, milyonlarca yıl sonra yerkabuğu o katmanı yukarı itecek ve sonunda dikkatli biri onu fark edecek. Dinozorların neredeyse hepsi, arkasında tek bir taş bile bırakmadan kayboldu.
Sağlam bir dinozor kemiği bulunduğunda bilim dünyasının bayram etmesi bundandır. Kehribara gelince, o eski ağaç reçinesidir. Taşlaşmış kemikten çok farklıdır ve ondan dinozor üretilemez.
Paleontolog değilsen nereye bakacaksın?
Fosiller granit gibi magmatik kayalarda değil, kat kat dizilmiş tortul kayalarda bulunur: kumtaşında, kireçtaşında, kiltaşında. Doğa yürüyüşünde katmanları açığa çıkmış bir dere kıyısı ya da vadi yamacı, parlak ve pürüzsüz kayalıklardan çok daha umut vericidir.
Sitemizde Mayazaura ve Arkeopteriks kartlarına mutlaka bak. Biri taşlaşmış yuvaları, öteki taşa çıkmış tüyleri anlatır. Fosil olmanın iki ayrı yolu.
Merak edilen sorular
- Fosil nasıl oluşur?
- Eski canlıların kalıntıları ya da izleri uygun koşullarda korunur. Mineraller kemiğin gözeneklerini doldurabilir veya dokunun bir kısmının yerini alabilir. Baskı ve kalıp şeklinde fosiller de vardır.
- Topraktan çıkan her eski kemik fosil midir?
- Hayır. Bahçede bulduğun eski bir kemik fosil sayılmaz. Fosil, çok eski zamanlardaki yaşamın kalıntısı ya da izidir. Tamamen taşa dönüşmüş olması ise şart değildir.
- Fosiller neden bu kadar nadir?
- Çünkü hızla gömülme, uygun mineralli su ve tabakanın bozulmadan bugüne kalması gibi koşullar çok seyrek bir araya gelir.
- Dinozor ayak izleri de fosil sayılır mı?
- Evet. Ayak izleri iz fosilidir; hayvanın ne yaptığını gösterir. Yumurtalar ve kemikler de eski yaşamdan kalan başka tür fosillerdir.
- Kendi başıma fosil bulabilir miyim?
- Tortul kayalarda bazen bulabilirsin. Bulduğun şeyi kırma, bir büyüğüne göster. Kaygan kıyılardan, dik yamaçlardan ve taş ocaklarından uzak dur.
- Kehribarın içindeki sivrisinek dinozor fosili mi?
- Hayır. Kehribar taşlaşmış reçinedir, kemik fosili değil. İçindeki böceği korur ama ondan canlı bir dinozor çıkmaz.
Aklında bulunsun
- Bir taşın fosil olup olmadığına yalnızca ağırlığına ya da çıkardığı sese bakarak karar veremezsin. Şeklini ve içinden çıktığı kayayı bir uzmanla birlikte incelemek gerekir.
- Resim yaparken iskeletin üstündeki renk renk kum ve çamur katmanlarını da çiz. Fosil, toprakta öylece duran bir kemik değildir.
- Mayazaura ve Arkeopteriks kartlarını karşılaştır: Birinde taşlaşmış yuvalar, ötekinde taşa çıkmış tüy izleri var.