Adakah burung itu dinosaur?
Ya. Burung ialah satu-satunya kumpulan dinosaur yang masih hidup. Mereka berevolusi daripada dinosaur theropod – kumpulan yang merangkumi banyak pemangsa berkaki dua. Kita tahu hal ini daripada persamaan rangka dan bukti fosil. Burung pipit bukan cucu cicit T. rex, tetapi kedua-duanya tetap ahli keluarga besar dinosaur.
Mengapakah burung termasuk dalam kumpulan dinosaur?
Untuk melihat hubungan antara haiwan, saintis membandingkan banyak ciri, antaranya bentuk tulang, struktur kaki dan bulu pelepah. Bukti-bukti ini menunjuk ke arah yang sama: burung berasal daripada dinosaur theropod.
Keturunan sesuatu kumpulan tetap menjadi ahli kumpulan itu walaupun terus berevolusi. Maka burung bukan sekadar mirip dinosaur. Burung memang dinosaur. Kepupusan pada akhir zaman Kapur menghapuskan dinosaur bukan burung, tetapi sebahagian keturunan burung terselamat.
Apakah yang ditunjukkan oleh Archaeopteryx?
Archaeopteryx hidup kira-kira 150 juta tahun lalu, pada zaman Jura. Haiwan ini mempunyai sayap dan bulu pelepah, tetapi juga gigi, cakar pada kaki hadapan dan ekor bertulang yang panjang.
Campuran ciri inilah yang menjadikan fosilnya begitu penting untuk memahami asal usul burung. Archaeopteryx ialah saudara awal burung, namun kita tidak boleh menganggapnya nenek moyang langsung setiap burung moden.
Bukti bulu pada Velociraptor
Saintis menemui bintil kecil pada tulang lengan Velociraptor, iaitu tempat bulu pelepah dahulu melekat. Maknanya, ia berbulu walaupun tidak boleh terbang seperti burung moden.
Velociraptor dan T. rex sama-sama theropod, tetapi bentuk tubuh mereka jauh berbeza. Fosil kulit T. rex menunjukkan sisik pada bahagian tertentu. Sama ada bahagian lain berbulu atau tidak, bukti itu belum dapat memberitahu kita.
Kenapa buaya tidak dianggap sebagai dinosaur?
Buaya memang berkerabat dengan dinosaur dan burung, tetapi datang daripada cabang keluarga yang lain. Hubungan evolusi ditentukan melalui banyak ciri anatomi, bukan setakat sama ada haiwan itu berjalan, berenang atau terbang.
Mudah sahaja untuk diingat: burung masuk kumpulan dinosaur, buaya dan cicak tidak. Pteranodon ialah pterosaur, satu lagi kumpulan reptilia yang lain.
Bagaimanakah kita boleh melihat hubungan ini?
Cuba letakkan rangka atau gambar Archaeopteryx, Velociraptor dan seekor burung moden bersebelahan. Lihat kaki, sayap atau kaki hadapan, dan ekornya. Apa yang sama dan apa yang berbeza menceritakan perubahan sepanjang evolusi.
Daripada situ, kepupusan dinosaur pun lebih mudah difahami. Dinosaur bukan burung sudah tiada, tetapi keluarga dinosaur masih ada di sekeliling kita dalam bentuk burung.
Soalan lazim
- Adakah burung itu dinosaur?
- Ya! Burung ialah dinosaur yang masih hidup. Mereka berevolusi daripada pemangsa kecil berkaki dua. Buaya dan cicak pula bukan dinosaur.
- Adakah burung berasal daripada dinosaur?
- Ya. Burung berevolusi daripada dinosaur theropod, bukan daripada sauropod berleher panjang seperti Diplodocus atau dinosaur bertanduk seperti Triceratops.
- Adakah ayam itu dinosaur?
- Ya. Ayam ialah burung, dan semua burung tergolong dalam kumpulan dinosaur.
- Adakah T. rex mempunyai bulu pelepah?
- Fosil menunjukkan sisik pada beberapa bahagian tubuh T. rex. Saintis belum pasti sama ada bahagian lain mempunyai bulu.
- Adakah Archaeopteryx burung pertama di dunia?
- Archaeopteryx ialah saudara awal burung yang terkenal. Fosilnya menggabungkan ciri burung dengan ciri yang terdapat pada dinosaur theropod lain.
- Kenapa dahulu orang kata semua dinosaur sudah pupus?
- Dalam percakapan harian, “dinosaur” biasanya bermaksud dinosaur bukan burung. Dalam sains, burung turut dikira sebagai sebahagian daripada kumpulan ini.
Ingat fakta ini!
- Bila berbual di sekolah, bolehlah beritahu kawan: “Bukan semua dinosaur pupus – burung merpati di luar kelas itu pun dinosaur!”
- Jangan anggap semua haiwan terbang purba itu dinosaur – Pteranodon boleh terbang tetapi bukan dinosaur!
- Velociraptor berbulu pelepah lebih tepat menurut bukti fosil daripada raptor berkulit licin dalam filem.