ट्रायासिक, जुरासिक, क्रिटेशियस: कोणता डायनासोर कधी होता?
डायनासोर पृथ्वीवर फार मोठा काळ राहिले, पण सगळे एकाच वेळी नव्हे! आधी ट्रायासिक काळ आला, मग जुरासिक आणि शेवटी क्रिटेशियस. एकाच पुस्तकाचे हे तीन मोठे अध्याय आहेत, एका दिवसाची गोष्ट नव्हे. स्टेगोसॉरस जुरासिक काळातला, तर टायरानोसॉरस क्रिटेशियसच्या अगदी शेवटी आला. ते दोघे एकाच दृश्यात फक्त सिनेमातच दिसू शकतात! प्रत्येक प्राणी किती वर्षांपूर्वी होऊन गेला, हे त्याच्या कार्डवर दिले आहे — ते नक्की तपासून बघ.
एकामागून एक आलेले तीन अध्याय
लोक सरसकट ‘डायनासोरांचे युग’ म्हणतात, जणू ती एकाच वर्षाची गोष्ट आहे! प्रत्यक्षात हा काळ पंधरा कोटींहून जास्त वर्षांचा होता. माणसांच्या पिढ्यामागून पिढ्या येतात आणि जातात, तशाच या काळात नवनव्या प्रजाती आल्या आणि नामशेष झाल्या.
तारखा लक्षात ठेवणे सोपे आहे: ट्रायासिक काळ सुमारे २५ कोटी वर्षांपूर्वी सुरू झाला, जुरासिक सुमारे २० कोटी वर्षांपूर्वी आणि क्रिटेशियस सुमारे १४.३ कोटी वर्षांपूर्वी. क्रिटेशियस काळ सुमारे ६.६ कोटी वर्षांपूर्वी लघुग्रहाच्या आघाताने संपला. ती गोष्ट ‘डायनासोर का नष्ट झाले?’ या लेखात वाच.
ट्रायासिक: पहिले डायनासोर, अजून महाकाय नव्हते
ट्रायासिक काळ एका महाविनाशानंतर सुरू झाला: त्याआधी पृथ्वीवरची बहुतेक सजीवसृष्टी नष्ट झाली होती. तेव्हा सगळी जमीन एकमेकींना जोडलेली होती, एकच अवाढव्य खंड. हवामान कडक उष्ण आणि कोरडे होते.
पहिले डायनासोर आकाराने लहान होते. आपला ब्रॅकिओसॉरस तेव्हा नव्हता, आणि टायरानोसॉरसचा तर पत्ताच नव्हता! डायनासोरांची गोष्ट नुकतीच सुरू होत होती. म्हणून ‘अगदी सुरुवातीचा काळ’ काढताना चित्रात डिप्लोडोकस चुकूनही काढू नकोस — तो यायला अजून खूप अवकाश होता!
जुरासिक: लांबलचक माना आणि पाठीवर हाडांच्या पट्ट्या
जुरासिक काळात लांब मानेचे अनेक प्रचंड शाकाहारी डायनासोर होते, आणि स्टेगोसॉरसही. ब्रॅकिओसॉरस सुमारे २२ मीटर लांब होता आणि त्याचे वजन ४० टनांच्या आसपास होते. डिप्लोडोकस सुमारे २७ मीटर लांब होता. नऊ मीटर लांबीच्या स्टेगोसॉरसच्या पाठीवर हाडांच्या मोठ्या पट्ट्या होत्या, आणि शरीराच्या मानाने त्याचा मेंदू अगदी लहान होता.
अर्धा मीटर लांबीचा आर्किओप्टेरिक्सही जुरासिक काळातच जगला. त्याला पिसेही होती आणि दातही. टायरानोसॉरस मात्र खूप नंतर आला. म्हणून टायरानोसॉरस स्टेगोसॉरसचा पाठलाग करतोय, हे दृश्य फक्त सिनेमातच शक्य आहे.
क्रिटेशियस: शिंगे, पाठीवर शीड आणि टायरानोसॉरस
क्रिटेशियस काळ खूप मोठा होता. त्याच्या सुरुवातीला आपला टायरानोसॉरस कुठेच नव्हता. तो अगदी शेवटी आला: १२ मीटर लांब, ८ टन वजनाचा, सुमारे ६.८ ते ६.६ कोटी वर्षांपूर्वी. त्याच्याच काळात होता तीन शिंगांचा, नऊ मीटर लांबीचा ट्रायसेराटॉप्स. आणि टर्कीएवढा, दोन मीटरचा व्हेलोसिरॅप्टर टायरानोसॉरस येण्याच्या लाखो वर्षे आधीच होऊन गेला.
पाठीवर शीड असलेला स्पायनोसॉरसही क्रिटेशियस काळातलाच, पण टायरानोसॉरसच्या बराच आधीचा. टेरानोडॉनही क्रिटेशियसच्या आकाशात भरारी घेत होता, पण तो डायनासोर नव्हता. त्याच्याबद्दल वेगळा लेख आहेच!
काळ कसा ओळखायचा?
आधी क्रम पक्का कर: ट्रायासिक, जुरासिक आणि मग क्रिटेशियस. नुसते रूप पाहून प्राणी कोणत्या काळातला, हे नेहमी ठरवता येत नाही. म्हणून कार्डवर दिलेला काळ बघ.
ब्रॅकिओसॉरस आणि स्टेगोसॉरस जुरासिक काळातले आहेत, तर टायरानोसॉरस क्रिटेशियसच्या शेवटी होता. ही तीन कार्डे शेजारी ठेवून त्यांचे काळ ताडून बघ.
मुलांचे नेहमीचे प्रश्न
- ट्रायासिक, जुरासिक आणि क्रिटेशियस यांत काय फरक आहे?
- हे एकामागून एक आलेले तीन वेगवेगळे कालखंड आहेत, आणि प्रत्येकात वेगवेगळे प्राणी होते. स्टेगोसॉरस जुरासिक काळातला, तर टायरानोसॉरस क्रिटेशियसच्या शेवटी आला. हे दोघे कधीच एकत्र नव्हते.
- जुरासिक काळ केव्हा होता?
- सुमारे २० कोटी ते १४.३ कोटी वर्षांपूर्वी. त्यानंतर क्रिटेशियस काळ सुरू झाला.
- टायरानोसॉरस जुरासिक काळात होता का?
- नाही! तो क्रिटेशियस काळाच्या अगदी शेवटी, सुमारे ६.८ ते ६.६ कोटी वर्षांपूर्वी जगला.
- ‘जुरासिक पार्क’मध्ये सगळे डायनासोर एकत्र का दाखवले आहेत?
- कारण तसे दाखवले की गोष्ट जास्त थरारक होते. प्रत्यक्षात त्यांच्यात साम्य एवढेच की ते सगळे डायनासोर होते; काहींच्या काळात तर कोट्यवधी वर्षांचे अंतर होते.
- या तिघांपैकी कोणता काळ सर्वात मोठा होता?
- क्रिटेशियस: सुमारे १४.३ कोटी ते ६.६ कोटी वर्षांपूर्वीपर्यंत, म्हणजे जवळजवळ ७.७ कोटी वर्षे. त्यात टायरानोसॉरसशिवाय इतर अनेक प्राणी होऊन गेले.
- माणसे कधी डायनासोरांबरोबर राहिली होती का?
- टायरानोसॉरससारखे डायनासोर माणूस येण्याच्या कितीतरी आधी नष्ट झाले. पण पक्षीही डायनासोरच आहेत, आणि त्यांच्याबरोबर तर आपण आजही राहतो!
हे नक्की लक्षात ठेव!
- चित्राखाली काळ नक्की लिही. नुसते ‘डायनासोर’ लिहिलेस, तर स्टेगोसॉरस आणि टायरानोसॉरस एकाच काळातले वाटतील.
- ‘जुरासिक पार्क’ हे एका चित्रपटाचे नाव आहे, डायनासोरांचे वेळापत्रक नव्हे.
- तीन कार्डे लागोपाठ बघ: ब्रॅकिओसॉरस (जुरासिक), स्टेगोसॉरस (जुरासिक), टायरानोसॉरस (क्रिटेशियस).