Триас, юра, бор — динозаврлардың үш кезеңі
Динозаврлар Жер бетінде өте ұзақ өмір сүрген, бірақ бәрі бір мезгілде емес! Алдымен триас, сосын юра, ең соңында бор кезеңі болды. Бұларды бір қалың кітаптың үш тарауы деп елестет. Стегозавр юра тарауында жүр, ал Т. Рекс бор кезеңінің ең соңында ғана шығады. Оларды бір кадрда тек кинодан көресің. Кім қай кезеңде өмір сүргенін карточкадан қарап ал.
Үш бөлек тарау, бір ғана «динозаврлар ғасыры» емес
Көп адам «динозаврлар заманы» дейді де, бәрі бір мезгілде өмір сүргендей елестетеді. Ал ол заман жүз алпыс миллион жылдан астам уақытқа созылған! Адамзат тарихындағы ғасырлар сияқты, түрлер де бірінен соң бірі келіп-кетіп жатты.
Күндерін есте сақтау қиын емес. Триас шамамен 252 миллион жыл бұрын басталды, юра шамамен 201 миллион жыл бұрын, ал бор 143 миллион жыл бұрын. Бор кезеңі 66 миллион жыл бұрын, алып астероид құлаған кезде аяқталды. Ол оқиға туралы жойылу мақаласында толық жазылған.
Триас: алғашқы динозаврлар, әзірге алып емес
Триас кезеңі үлкен апаттан кейін басталды: оған дейін жердегі тіршіліктің басым бөлігі жойылып кеткен еді. Құрлықтың бәрі бір ғана алып материкке жиналып тұрды. Ауа райы ыстық әрі құрғақ болды.
Алғашқы динозаврлар әлі кішкентай, бірақ жүйрік еді. Брахиозавр да, Т. Рекс те ол кезде жоқ болатын, динозаврлардың тарихы енді ғана басталып жатқан. Сондықтан «ең басын» салсаң, суретке Диплодокусты қоспа. Оған әлі ерте!
Юра: ұзын мойындар мен арқадағы тақталар
Юра кезеңі — ұзын мойынды алыптар мен Стегозаврдың тарауы. Брахиозаврдың ұзындығы 22 метр, салмағы 40 тоннадай, бойы төрт қабатты үйдей. Диплодокус одан да ұзын, 27 метр. Тоғыз метрлік Стегозаврдың арқасында сүйек тақталары тізілген, ал миы алып денесіне қарағанда өте кішкентай болған.
Жарты метрлік Археоптерикс те юрада өмір сүрген: қауырсыны бар, бірақ аузында тісі де болған. Т. Рекс болса юра кезеңінде әлі жоқ еді! Мультфильмде Стегозавр Т. Рекстен қашып бара жатса, оны ғылым емес, кино ойлап тапқан.
Бор: мүйіздер, желкендер және патша
Бор кезеңі өте ұзаққа созылды, сондықтан оның жануарлары да бір уақытта өмір сүрмеген. Кезеңнің басында Тираннозавр әлі жоқ еді. Ол тек соңында, 68–66 миллион жыл бұрын пайда болды: ұзындығы 12 метр, салмағы 8 тонна. Үш мүйізді, тоғыз метрлік Трицератопс та сол кезде жүрді. Күркетауықтай екі метрлік Велоцираптор Т. Рекстен бірнеше миллион жыл бұрын өмір сүрген.
Арқасы желкенді Спинозавр да бор кезеңінікі, бірақ патшадан әлдеқайда ертерек. Птеранодон да осы кезеңде ұшқан, алайда ол динозавр емес, бұл туралы бөлек мақала бар.
Суретте және сабақта қалай шатаспау керек
Салар алдында өзіңнен сұра: бұл юра ма, әлде бор ма? Ұзын мойын мен арқадағы тақталар — юра. Сүзісетін мүйіздер мен Т. Рекс — бор. Ал карточкадағы танымал алыптардың ешқайсысы жоқ, тек кішкентай алғашқы динозаврлар жүрсе, бұл триас.
Брахиозавр, Стегозавр және Тираннозавр карточкаларын қатар қойып көр. Алғашқы екеуі юрада, үшіншісі борда өмір сүрген. Кезеңдер осылай тез жатталады.
Балалар не сұрайды
- Триас, юра және бор бір-бірінен қалай ерекшеленеді?
- Бұл — бірінен соң бірі келген үш үлкен кезең. Жануарлары да әртүрлі. Стегозавр — юрада, ал Т. Рекс — бордың соңында өмір сүрді. Олар ешқашан бірге жүрген жоқ.
- Юра кезеңі қашан болды?
- Шамамен 201 миллион жыл бұрыннан 143 миллион жыл бұрынға дейін. Ұзын мойынды алыптар мен Стегозавр сол кезде өмір сүрген.
- Т. Рекс юра кезеңінде өмір сүрді ме?
- Жоқ. Ол бор кезеңінің ең соңында, шамамен 68–66 миллион жыл бұрын өмір сүрді.
- «Юра саябағында» неге бәрі бірге жүр?
- Себебі бұл — ойдан шығарылған оқиға. Ал шын өмірде кейбір динозаврлардың арасын ондаған миллион жыл бөліп тұр.
- Қай кезең ең ұзақ болды?
- Бор кезеңі ең ұзағы: ол шамамен 143-тен 66 миллион жыл бұрынға дейін, яғни 77 миллион жылдай созылды. Онда алуан түрлі динозаврлар тіршілік етті.
- Адамдар динозаврлармен бірге өмір сүрді ме?
- Жоқ. Адамдар әлдеқайда кейін пайда болды. Т. Рекс пен біздің арамызды 60 миллион жылдан астам уақыт бөліп тұр.
Есіңде сақта
- Сурет салғанда кезеңін жазып қой. «Жай ғана динозавр» деп салсаң, Стегозавр мен Т. Рекс шатасып кетеді.
- «Юра саябағы» — тек фильмнің аты. Ондағы Т. Рекс пен Велоцираптор бор кезеңінің жануарлары.
- Кезеңдердің ретін есіңде сақта: алдымен триас, сосын юра, ең соңында бор. Сонда ешқашан шатаспайсың.