Πώς σχηματίζονται τα απολιθώματα;
Απολίθωμα είναι ένα λείψανο ή ίχνος αρχαίας ζωής που έχει διατηρηθεί: οστό, δόντι, κέλυφος, πατημασιά ή αποτύπωμα φύλλου. Μερικές φορές τα λείψανα θάβονται γρήγορα κάτω από άμμο ή λάσπη. Ορυκτές ουσίες που μεταφέρει το νερό γεμίζουν τους πόρους των οστών ή αντικαθιστούν μέρος του υλικού τους. Άλλοτε διατηρείται μόνο ένα αποτύπωμα ή καλούπι. Δεν σχηματίζονται όλα τα απολιθώματα με τον ίδιο τρόπο και τα περισσότερα λείψανα δεν διατηρούνται.
Πρώτα ο θάνατος, μετά κούρσα με τον χρόνο
Μετά τον θάνατο ενός ζώου, τα μαλακά μέρη του σώματος συνήθως αποσυντίθενται γρήγορα ή τρώγονται. Τα οστά, τα δόντια και τα κελύφη μπορεί να διατηρηθούν περισσότερο.
Η γρήγορη κάλυψη με άμμο, λάσπη ή ηφαιστειακή στάχτη μπορεί να προστατεύσει τα λείψανα. Αυξάνει τις πιθανότητες διατήρησης, αλλά δεν γίνεται απολίθωμα κάθε θαμμένο οστό.
Πώς μπαίνουν τα ορυκτά στους πόρους;
Τα στρώματα ιζημάτων συσσωρεύονται και σταδιακά μπορούν να γίνουν πέτρωμα. Το νερό που περνά ανάμεσά τους μεταφέρει διαλυμένες ορυκτές ουσίες στους μικρούς πόρους των οστών. Έτσι μπορεί να διατηρηθεί η δομή τους.
Μερικές φορές τα ορυκτά αντικαθιστούν το αρχικό υλικό. Άλλοτε ένα οστό ή κέλυφος διαλύεται και αφήνει καλούπι, το οποίο μπορεί αργότερα να γεμίσει. Το βάρος ή ο ήχος όταν χτυπάμε κάτι δεν αρκούν για να το αναγνωρίσουμε ως απολίθωμα.
Δεν γίνονται πέτρα μόνο τα κόκαλα!
Υπάρχουν και απολιθωμένες πατημασιές: ένας δεινόσαυρος πάτησε στη λάσπη, η λάσπη στέγνωσε, τη σκέπασε η άμμος — και το αποτύπωμα έγινε πέτρα! Υπάρχουν απολιθωμένα περιττώματα, υπάρχουν ακόμη και φωλιές με αυγά.
Η Μαϊάσαυρα στην κάρτα μας έχει μήκος εννιά μέτρα και βάρος περίπου τρεις τόνους και έζησε στο Κρητιδικό, 80–75 εκατομμύρια χρόνια πριν. Τη βρήκαν μαζί με φωλιές και απολιθωμένα μικρά! Κι αυτά είναι απολιθώματα — όχι απλώς ένα μηριαίο οστό, αλλά ένα ολόκληρο σπίτι και μια οικογένεια!
Ακόμη και ο Αρχαιοπτέρυξ, που είχε μέγεθος μισό μέτρο, άφησε τα φτερά του αποτυπωμένα σε ασβεστόλιθο. Χωρίς εκείνη τη λεπτή πλάκα πετρώματος, δεν θα βλέπαμε ποτέ τα φτερά του.
Γιατί είναι τόσο σπάνια τα απολιθώματα;
Χρειάζεται να συνδυαστούν πάρα πολλές τυχερές συμπτώσεις: γρήγορη ταφή, νερό με τα σωστά ορυκτά, το στρώμα να μην το παρασύρει η διάβρωση για εκατομμύρια χρόνια, και στο τέλος η Γη να σηκώσει πάλι αυτό το στρώμα στην επιφάνεια ώστε να το προσέξει ένας άνθρωπος! Οι περισσότεροι δεινόσαυροι που έζησαν ποτέ δεν άφησαν πίσω τους κανένα απολίθωμα.
Γι’ αυτό ένα καλοδιατηρημένο κόκαλο είναι πραγματική γιορτή. Και γι’ αυτό δεν φτιάχνεις ολόκληρο πάρκο από ένα κουνούπι σε κεχριμπάρι: το κεχριμπάρι κρατάει τα πράγματα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Γι’ αυτό μιλάμε στον οδηγό για την κλωνοποίηση.
Πού να κοιτάξεις αν δεν είσαι επιστήμονας
Τα απολιθώματα κρύβονται σε ιζηματογενή πετρώματα — όπως ο ψαμμίτης, ο ασβεστόλιθος και ο αργιλόλιθος. Ποτέ μέσα στον γρανίτη! Μια όχθη ποταμού με ορατές στρώσεις πετρωμάτων αξίζει πολύ περισσότερο ψάξιμο από έναν γυαλιστερό ηφαιστειακό βράχο.
Σε αυτόν τον ιστότοπο, άνοιξε τη Μαϊάσαυρα και τον Αρχαιοπτέρυγα. Η μία έχει φωλιές, ο άλλος φτερά αποτυπωμένα στην πέτρα. Δύο διαφορετικοί τρόποι για να γίνει ένα πλάσμα απολίθωμα!
Ερωτήσεις που κάνουν τα παιδιά
- Πώς σχηματίζεται ένα απολίθωμα;
- Τα λείψανα μπορεί να διατηρηθούν όταν θαφτούν σε ιζήματα. Ορυκτά γεμίζουν τους πόρους των οστών ή παίρνουν τη θέση του υλικού τους. Άλλοτε μένει μόνο ένα αποτύπωμα ή καλούπι.
- Κάθε παλιό κόκαλο είναι απολίθωμα;
- Όχι πάντα. Απολιθώματα λέμε τα λείψανα ή τα ίχνη αρχαίας ζωής που διατηρήθηκαν, και δεν χρειάζεται να έχουν μετατραπεί ολόκληρα σε πέτρα.
- Γιατί τα απολιθώματα είναι τόσο σπάνια;
- Χρειάζεται αστραπιαία ταφή, το σωστό νερό και το πέτρωμα να αντέξει μέχρι σήμερα. Τα περισσότερα σώματα απλώς αποσυντέθηκαν και χάθηκαν.
- Οι πατημασιές είναι κι αυτές απολιθώματα;
- Ναι, είναι απολιθωμένα ίχνη ζωής κι όχι το ίδιο το σώμα. Το ίδιο ισχύει για τις φωλιές και τα αυγά της Μαϊάσαυρας.
- Μπορώ να βρω απολίθωμα μόνος μου;
- Μερικές φορές ναι, σε όχθες ποταμών ή παραλίες με ιζηματογενή πετρώματα. Μη σπας ευρήματα και μην τα παίρνεις από προστατευόμενες περιοχές. Αν βρεις κάτι εντυπωσιακό, δείξ’ το σε έναν μεγάλο!
- Το κουνούπι στο κεχριμπάρι είναι απολίθωμα δεινοσαύρου;
- Το κεχριμπάρι διατηρεί τα πράγματα αλλιώς: είναι απολιθωμένη ρητίνη, όχι κόκαλο που έγινε πέτρα. Από εκεί δεν μπορείς να φτιάξεις έναν Τ. ρεξ — για την κλωνοποίηση έχουμε ξεχωριστό οδηγό!
Να το θυμάσαι
- Αν βρεις κάτι που μοιάζει με απολίθωμα, μην το χτυπήσεις ή το σπάσεις. Φωτογράφισέ το και δείξ’ το σε έναν ενήλικα ή ειδικό.
- Ζωγράφισε στρώματα άμμου πάνω από τον σκελετό, όχι απλώς «ένα κόκαλο πεταμένο στο χώμα». Έτσι καταλαβαίνεις την ταφή!
- Δες δύο κάρτες: τη Μαϊάσαυρα με τις φωλιές και τον Αρχαιοπτέρυγα με τα φτερά. Τότε καταλαβαίνεις ότι δεν γίνονται πέτρα μόνο τα κόκαλα!