Трыяс, юра, мел — тры эпохі на адной планеце
Дыназаўры жылі на Зямлі вельмі доўга, але далёка не ўсе разам. Спачатку быў трыяс, потым юра, а потым мел. Гэта тры доўгія раздзелы адной гістарычнай кнігі, а не адзін дзень у парку. Стэгазаўр — гэта юра. Тыраназаўр з’явіўся толькі напрыканцы мелу. У адным кадры яны сустракаюцца выключна ў кіно! На нашых картках у кожнага пазначаны свае гады, так што зазірай у іх.
Тры раздзелы, не адзін «век дыназаўраў»
Людзі часта кажуць «дыназаўры» так, нібыта гэта адзін клас у адной школе. Насамрэч прайшло больш за сто пяцьдзясят мільёнаў гадоў! За гэты час адны віды прыходзілі і квітнелі, а іншыя бясследна знікалі — зусім як розныя пакаленні людзей у розных стагоддзях.
Запомніць проста: трыяс пачаўся каля 250 мільёнаў гадоў таму, юра — каля 200, мел — каля 143. Мел скончыўся 66 мільёнаў гадоў таму пасля знакамітага ўдару астэроіда. Пра гэта чытай у нашым артыкуле пра выміранне.
Трыяс: першыя, і яшчэ не волаты
Трыяс пачаўся пасля вялікай прыроднай бяды: жыццё на Зямлі тады ледзь не знікла. Уся суша была адным велізарным кантынентам Пангея. Навокал было спякотна і суха.
Першыя дыназаўры былі яшчэ зусім невялікімі драпежнікамі. Ні брахіязаўра, ні тыраназаўра тады не было і ў паміне. Калі малюеш «самы пачатак», не стаў у кадр велізарнага дыпладока: яго тады яшчэ не было.
Юра: доўгія шыі і пласціны на спіне
Юра — раздзел пра сапраўдных волатаў з доўгімі шыямі і пра стэгазаўра. Брахіязаўр на картцы — 22 метры і каля 40 тон, вышынёй з цэлы чатырохпавярховы дом! Дыпладок — 27 метраў. Стэгазаўр — дзевяць метраў, з пласцінамі на спіне і зусім маленькім, як для такога цела, мозгам.
Археаптэрыкс памерам у паўметра — таксама з юры: ён ужо меў пер’е, але яшчэ захоўваў вострыя зубкі. Тыраназаўра ў юры не было! Калі ў мульціку стэгазаўр уцякае ад тыраназаўра — гэта білет у кіно, а не навуковы факт.
Мел: рогі, ветразі і кароль
Мелавы перыяд цягнуўся вельмі доўга. На яго пачатку нашага тыраназаўра яшчэ не было. А вось пад канец ён з’явіўся ва ўсёй моцы: 12 метраў, 8 тон, 68–66 мільёнаў гадоў таму. Побач — рагаты трыцэратопс даўжынёй дзевяць метраў. Велацыраптар — два метры, індык, бегаў па пустынях раней за тыраназаўра на некалькі мільёнаў гадоў.
Спіназаўр з вялікім ветразем на спіне — таксама мел, але жыў раней за караля. Птэранадон рассякаў неба ў меле і ўсё адно не быў дыназаўрам (чаму — чытай у асобным артыкуле).
Як не блытаць на малюнку і на ўроку
Спытай сябе: «гэта юра ці мел?» Юра — гэта бясконцыя шыі і касцяныя пласціны на спіне. Мел — гэта магутныя рогі трыцэратопса і грозны тыраназаўр. А трыяс — маленькія першыя яшчары, без знаёмых волатаў з паштовак.
Адкрый тры карткі запар: брахіязаўр, стэгазаўр, тыраназаўр. Першыя два юрскія, трэці мелавы. Так эпохі асядаюць у галаве куды лепш, чым сухое слова «мезазой».
Пра што пытаюць дзеці
- Чым трыяс, юра і мел адрозніваюцца?
- Гэта тры перыяды, якія ішлі адзін за адным, і ў кожным жылі свае істоты. Стэгазаўр — з юры, тыраназаўр — з канца мелу, і разам яны ніколі не жылі.
- Калі быў юрскі перыяд?
- Прыкладна ад 200 да 143 мільёнаў гадоў таму. Пасля яго наступіў мелавы перыяд.
- Тыраназаўр жыў у юрскім перыядзе?
- Не. Ён з’явіўся толькі ў самым канцы мелу, каля 68–66 мільёнаў гадоў таму.
- Чаму ў «Парку Юрскага перыяду» ўсе разам?
- Так фільм атрымаўся больш яркім і страшным. А насамрэч агульнае ў іх толькі тое, што ўсе яны дыназаўры, але час жыцця ў іх зусім розны.
- Які перыяд найдаўжэйшы?
- Мелавы: прыкладна ад 143 да 66 мільёнаў гадоў таму, даўжэй за юру і трыяс. За гэты час змянілася шмат відаў дыназаўраў.
- Людзі жылі разам з дыназаўрамі?
- Людзі не жылі разам з тыраназаўрамі і стэгазаўрамі: іх раздзяляюць дзясяткі мільёнаў гадоў. Але мы жывём разам з птушкамі, якія таксама належаць да дыназаўраў.
Запомні галоўнае
- На малюнку падпішы эпоху: «проста дыназаўр» блытае юрскага стэгазаўра з мелавым тыраназаўрам.
- Парк Юрскага перыяду — гэта проста назва фільма, а не сапраўдны расклад костак у пластах зямлі.
- Тры карткі для добрай памяці: брахіязаўр (юра), стэгазаўр (юра), тыраназаўр (мел).