Чаму вымерлі дыназаўры?
Каля 66 мільёнаў гадоў таму ў Зямлю ўрэзаўся велізарны астэроід. Ад удару ў паветра падняўся пыл і закрыў Сонца на цэлыя месяцы. Расліны пачалі гінуць. Вялікім раслінаедным не засталося чаго есці, а следам ежа скончылася і для драпежнікаў. Так зніклі тыраназаўр і трыцэратопс. Сярод жывёл, якія выжылі, былі продкі сучасных птушак. Птушкі — гэта таксама дыназаўры, проста маленькія і з пер’ем.
Куды ён упаў і якога быў памеру
Месца ўдару называюць Чыксулуб — гэта паўвостраў Юкатан у Мексіцы. Кратэр мае амаль дзвесце кіламетраў у шырыню! Ён схаваны пад зямлёй і морам, таму з берага ніякай ямы не пабачыш.
А сам астэроід меў у папярочніку больш за дзесяць кіламетраў. Наш дыпладок на картцы мае 27 метраў, як тры школьныя аўтобусы, а гэты камень быў большы за цэлы вялікі горад! След удару навукоўцы знаходзяць па ўсёй планеце. Гэта тонкі пласт гліны, у якім поўна ірыдыю. У зямной кары такога металу вобмаль, а ў астэроідах яго вельмі шмат. Той самы пласт знайшлі і ўсярэдзіне самога кратэра.
Холад, цемра і пустыя страўнікі
Сам выбух адразу знішчыў тых, хто быў паблізу. А далей пачалося найгоршае. Пыл і сажа надоўга закрылі сонечнае святло. Без святла расліны і марскія водарасці гінуць і нікога не кормяць. Спачатку засталіся без харчу раслінаедныя — трыцэратопс і іншыя волаты. А потым пачалі галадаць і тыя, хто паляваў на іх — напрыклад, тыраназаўр.
Холад і цемра парвалі харчовыя ланцужкі. Няма сонца — няма чаго есці. Вялікаму зверу патрэбна гара ежы кожны дзень. Дробнаму трэба куды менш, дый ён заўсёды можа схавацца ў норку і перабіцца насеннем ці казуркамі.
Хто застаў самы канец
Тыраназаўр на нашым сайце — 12 метраў і каля 8 тон, апошнія часы мелавага перыяду, 68–66 мільёнаў гадоў таму. Трыцэратопс — тыя ж гады, дзевяць метраў у даўжыню. Менавіта яны і засталі гэты ўдар. А брахіязаўр і стэгазаўр — не: яны жылі ў юрскім перыядзе і вымерлі за дзясяткі мільёнаў гадоў да астэроіда.
Калі пытаюць, чаму вымерлі дыназаўры, звычайна маюць на ўвазе якраз позніх гігантаў. Астэроід — гэта пра іх. А ў юрскіх волатаў усё было іначай: віды змянялі адзін аднаго і раней, без усялякага каменя з неба.
Чаму верабей тут, а тыраназаўра няма
Птушкі — нашчадкі дробных пярнатых драпежнікаў. Пасля катастрофы вымерлі ўсе нептушыныя дыназаўры. Але зусім не «ўсе паўзуны на свеце»: кракадзілы і чарапахі таксама перажылі гэтую бяду.
Чаму пашанцавала менавіта птушкам, навукоўцы да канца яшчэ не высветлілі. Часцей за ўсё называюць малы памер, непераборлівасць у ежы і тое, што яны ўмелі лётаць і маглі хутка збегчы з выпаленых месцаў. Вялізнаму тыраназаўру такія хітрыкі не пасавалі. Больш падрабязна чытай у артыкуле «Ці птушкі — дыназаўры?».
Вулканы тады таксама не драмалі
У той жа час у Індыі выліваліся велізарныя патокі лавы, і яны таксама моцна атручвалі паветра. Але адзін і той жа пласт пылу навукоўцы знаходзяць па ўсёй планеце — і ён супадае менавіта з момантам удару, а не з кожным асобным вывяржэннем.
Калі коратка: вулканы дымілі, але галоўны ўдар нанёс менавіта астэроід. Без касмічнага каменя гэтую рэзкую мяжу ў пластах гліны проста не растлумачыць.
Пра што пытаюць дзеці
- Чаму вымерлі дыназаўры?
- Каля 66 мільёнаў гадоў таму ўпаў гіганцкі астэроід. Пыл закрыў Сонца, расліны зніклі, і вялікім дыназаўрам не хапіла ежы. А вось іх дробныя сваякі — птушкі — змаглі выжыць.
- Куды менавіта ўпаў астэроід?
- У раён Чыксулуба на паўвостраве Юкатан у Мексіцы. Кратэр шырынёй амаль 200 кіламетраў цяпер схаваны пад зямлёй і вадой.
- Усе дыназаўры вымерлі?
- Усе нептушыныя дыназаўры вымерлі. А птушкі ацалелі, і сёння яны жывуць побач з намі.
- Дыназаўры вымерлі праз вулканы?
- Вулканы ў Індыі тады і праўда актыўна вывяргаліся. Але большасць навукоўцаў лічыць галоўнай прычынай удар астэроіда: яго след пакінуў аднолькавы пласт па ўсёй Зямлі.
- Тыраназаўр і стэгазаўр загінулі ў адзін дзень?
- Не, яны ніколі не сустракаліся. Стэгазаўр вымер яшчэ ў юрскім перыядзе — на дзясяткі мільёнаў гадоў раней, чым з’явіўся тыраназаўр.
- Ці могуць дыназаўры вярнуцца?
- Велізарныя яшчары — не, іх час назаўсёды мінуў. Дый птушкі ўжо і так тут. А кланаваць тыраназаўра з камара ў бурштыне немагчыма — пра гэта чытай у нашым асобным артыкуле.
Запомні галоўнае
- Калі малюеш «дзень падзення каменя» — малюй змрок, пыл і засохлыя дрэвы, а не толькі яркі выбух.
- Юрскі перыяд і мел — розныя эпохі. Стэгазаўр побач з тыраназаўрам бывае толькі ў кіно, а не ў сапраўдных раскопках.
- Верабей на тваім падваконніку бліжэйшы да дыназаўраў, чым любы кракадзіл. Гэта не жарт, а даказанае сваяцтва!