Чаму вымерлі дыназаўры
Кароткі адказ: каля 66 мільёнаў гадоў таму ў Зямлю ўрэзаўся велізарны астэроід. Ад удару ў неба ўзняўся пыл і закрыў Сонца. Расліны спыніліся. Вялікім травяедным не стала што есці. Потым голад дабраўся і да паляўнічых. Так скончыліся тыранозаўр і трыцэратопс. Выжылі дробныя — сярод іх продкі сённяшніх птушак. Птушкі таксама дыназаўры. Проста з пёрамі.
Дзе ўдарыў і які быў велічынёй
Месца ўдару зараз завуць Чыксулуб. Гэта паўвостраў Юкатан у Мексіцы. Кратэр амаль дзвесце кіламетраў — яго знайшлі пад зямлёй і морам. З пляжа ямы не відаць.
Сам камень быў больш за дзесяць кіламетраў. Для параўнання: наш дыпладок на картцы — 27 метраў, тры школьныя аўтобусы. Астэроід быў даўжэйшы за цэлы горад. Навукоўцы бачаць гэты ўдар па тонкім слоі гліны па ўсёй планеце: там шмат ірыдыю, металу, якога ў зямной кары мала, а ў астэроідах шмат. Той самы слой знайшлі і ўнутры самога кратэра.
Пахаладала, бо зламаўся абед
Удар сам па сабе забіў тых, хто быў побач. Далей горш. Пыл і сажа надоўга закрылі святло. Без святла расліны і марскія водарасці нікога не кормяць. Спачатку галадаюць тыя, хто есць лісце — трыцэратопс і іншыя вялікія травяедныя. Потым галадаюць тыя, хто есць іх — тыранозаўр.
Гэта не казка «трохі пахаладала, і ўсе замерзлі». Гэта ланцужок. Няма сонца — няма абеду. Вялікаму зверу трэба вельмі шмат абеду кожны дзень. Дробнаму — менш, і ён яшчэ можа схавацца і перабіцца насеннем ці насякомымі.
Хто менавіта застаў канец
Тыранозаўр на нашым сайце — 12 метраў і каля 8 тон, апошнія гады мелу, 68–66 мільёнаў гадоў таму. Трыцэратопс — тыя самыя гады, дзевяць метраў. Яны засталі ўдар. Брахіязаўр і стэгазаўр — не: яны юрскія, іх час скончыўся раней, за дзясяткі мільёнаў гадоў да астэроіда.
Калі пытаюць «чаму вымерлі дыназаўры», часта маюць на ўвазе менавіта гэтых позніх волатаў. Адказ пра астэроід — пра іх. Пра юрскіх — іншая гісторыя: віды мяняліся і раней, без аднаго вялікага каменя.
Чаму верабей тут, а тыранозаўра няма
Птушкі — нашчадкі маленькіх пярнатых драпежных дыназаўраў. Пасля ўдару вымерлі ўсе дыназаўры, акрамя птушынай лініі. Не «ўсе яшчары свету»: кракадзілы і чарапахі таксама прайшлі праз гэтую бяду.
Чаму менавіта птушкі — навукоўцы дасюль складаюць карціну. Часцей называюць памер, розную ежу і тое, што частка ўмела лятаць і сысці з выпаленага месца. Вялікаму тыранозаўру гэтыя шчыліны не падыходзілі. Падрабязней — у гайдзе «Ці птушкі — дыназаўры?».
Вулканы тады таксама былі
У Індыі ў тыя самыя вякі выліваліся велізарныя патокі лавы. Паветра ад іх таксама мянялася. Але адзін і той жа слой пылу ляжыць па ўсёй Зямлі — і ён супадае з ударам, не з кожным вывяржэннем.
Коратка: вулканы былі, удар быў. Без астэроіда гэтую рэзкую рыску ў гліне не растлумачыць.
Што пытаюць дзеці
- Чаму вымерлі дыназаўры?
- Каля 66 мільёнаў гадоў таму ўпаў астэроід. Пыл закрыў Сонца, расліны спыніліся, вялікім дыназаўрам не хапіла ежы. Птушкі — іх дробныя сваякі — засталіся.
- Куды ўпаў астэроід?
- У раён Чыксулуба, паўвостраў Юкатан у Мексіцы. Кратэр амаль 200 кіламетраў, зараз ён пад зямлёй і вадой.
- Усе дыназаўры вымерлі?
- Усе вялікія наземныя — так. Птушкі не: яны дыназаўры, якія прайшлі праз гэтую катастрофу і жывуць зараз.
- Дыназаўры вымерлі праз вулканы?
- Вулканы ў Індыі тады сапраўды вывяргаліся. Большасць навукоўцаў усё ж лічыць галоўным удар астэроіда: яго след — адзін і той жа слой па ўсёй планеце.
- Тыранозаўр і стэгазаўр загінулі ў адзін дзень?
- Не. Стэгазаўр жыў у юры, на дзясяткі мільёнаў гадоў раней. Тыранозаўр і трыцэратопс як раз засталі канец мелу.
- Ці могуць дыназаўры вярнуцца?
- Вялікія нептушыныя — не, іх час скончыўся. Птушкі ўжо тут. Кланіраваць тыранозаўра з камара ў бурштыне нельга — пра гэта будзе асобны гайд.
Запомні
- Калі малюеш «дзень, калі ўпаў камень» — малюй пыл і пустыя дрэвы, не толькі выбух.
- Юрскі парк і мел — розны час. Стэгазаўр з тыранозаўрам у адным кадры — ужо кіно, не костка.
- Верабей на падаконніку бліжэйшы да дыназаўраў, чым кракадзіл. Гэта не жарт, гэта сваяцтва.