Як утвараецца акамянеласць
Акамянеласці — гэта захаваныя рэшткі старажытных арганізмаў або сляды іх жыцця. Напрыклад, костку можа хутка засыпаць пяском ці глеем. Падземная вада прыносіць раствораныя мінералы, і яны запаўняюць поры косткі, а часам замяшчаюць частку тканак. Не кожная акамянеласць цалкам ператварылася ў камень: бываюць таксама адбіткі і злепкі. А большасць рэшткаў разбураецца і да нашых дзён не даходзіць.
Спачатку смерць, потым гонка з часам
Калі жывёла гіне, мяккія тканкі хутка раскладаюцца або становяцца ежай іншых жывёл. Косці, зубы і шкарлупіна яек звычайна захоўваюцца даўжэй.
Калі рэшткі хутка засыпле пяском, глеем ці попелам, яны лепш уберагуцца ад разбурэння, і шанец стаць акамянеласцю вырасце. Хуткасць разбурэння залежыць ад умоў: адзінага тэрміну для ўсіх рэшткаў няма.
Вада прыносіць мінералы ў поры костак
Новыя пласты асадку паступова назапашваюцца і ўшчыльняюцца. Падземная вада прасочваецца праз косткі і пакідае ў іх порах раствораныя мінералы — напрыклад, крэменязём або кальцыт.
Мінералы могуць запаўняць пустоты, захоўваючы частку першапачатковай косткі. Часам костка раствараецца і пакідае форму, якая пазней запаўняецца асадкам або мінераламі. Так утвараецца злепак. Ці перад табой акамянеласць, па вазе ці гуку камяня надзейна не вызначыш.
Не толькі косці
Камянеюць і сляды ног. Дыназаўр наступіў у багну, след падсох, зверху лёг пясок — і адбітак захаваўся ў камені на мільёны гадоў. Знаходзяць закамянелы памёт і нават цэлыя гнёзды з яйкамі!
Маязаўра на нашай картцы — дзевяць метраў і каля трох тон, мел, 80–75 мільёнаў гадоў таму. Яе знайшлі разам з цэлымі гнёздамі і маленькімі дзіцянятамі. Гэта таксама акамянеласці, толькі не адна «сцегнавая косць», а сапраўдны дом і сям’я.
Археаптэрыкс — усяго паўметра. Яго найтанчэйшае пер’е адбілася ў далікатным вапняку. Без такой тонкай каменнай пліты мы б ніколі не разгледзелі будову яго крыла.
Чаму іх так мала
Трэба адразу некалькі шчаслівых выпадкаў: цела хутка засыпала, вада была багатай на мінералы, пласт не размыла, потым Зямля падняла яго наверх, і чалавек яго заўважыў. Амаль усе дыназаўры сышлі без усялякага каменнага следу.
Таму палеантолагі так цешацца кожнай добрай знаходцы. А парк з камара ў бурштыне не аднавіць: казурку бурштын захоўвае, але прыдатнай для кланавання ДНК дыназаўра ў ім няма.
Дзе шукаць вачыма, калі ты не навуковец
Акамянеласці бываюць пераважна ў асадкавых пародах — гэта пясчанік, вапняк, крэйда ці гліністы сланец. А вось у граніце іх няма. Калі на прагулцы бачыш слаісты бераг ракі ці пясчаны кар’ер — там шанец куды вышэйшы, чым на бліскучай гранітнай скале.
На нашым сайце адкрый маязаўру і археаптэрыкса. У маязаўры захаваліся гнёзды, у археаптэрыкса — пяро ў камені: два зусім розныя шляхі ў гісторыю.
Пра што пытаюць дзеці
- Як утвараецца акамянеласць?
- Рэшткі арганізма або сляды яго жыцця могуць захавацца пад асадкам. У костках мінералы часта запаўняюць поры або замяшчаюць частку тканак; бываюць таксама адбіткі і злепкі.
- Любая старая костка — акамянеласць?
- Не. Старая костка ў двары яшчэ не акамянеласць. Акамянеласць — гэта рэшткі або сляды старажытнага жыцця, і костцы не абавязкова цалкам ператварацца ў камень.
- Чаму акамянеласцей так мала?
- Большасць рэшткаў разбураецца. Каб яны захаваліся, патрэбныя прыдатныя ўмовы, напрыклад хуткае пахаванне пад асадкам і абарона ад далейшага размывання.
- Сляды ног — таксама акамянеласці?
- Так. Гэта скамянелыя сляды старажытнага жыцця, хоць і не само цела. Яйкі маязаўры — таксама акамянеласці.
- Ці можна знайсці акамянеласць самому?
- Так, часам іх знаходзяць у асадкавых пародах. Не разбівай знаходку і пакажы яе дарослым. Не падыходзь да няўстойлівых абрываў і краёў кар’ераў.
- Камар у бурштыне — гэта акамянеласць дыназаўра?
- Бурштын захоўвае інакш: гэта скамянелая смала, а не камень у костцы. Дыназаўра з яго не адрадзіць — пра гэта чытай наш артыкул пра кланаванне.
Запомні галоўнае
- Разглядай форму і будову знаходкі разам з дарослым або спецыялістам. Адна толькі вага ці звонкі гук не даказваюць, што гэта акамянеласць.
- Калі малюеш шкілет у раскопках, малюй розныя пласты зямлі і пяску над ім, а не проста костку ў гразі.
- Параўнай дзве карткі: маязаўра — гнёзды, археаптэрыкс — пер’е. Так адразу зразумела, што камянеюць не толькі косці лап.