Pteranodon i plezjozaur to nie dinozaury
Ani pteranodon, ani plezjozaur nie był dinozaurem. Pteranodon to pterozaur, czyli latający gad, a plezjozaur – gad morski z charakterystyczną długą szyją. Dinozaury tworzą osobną grupę zwierząt i prawie wszystkie żyły na lądzie. Pteranodon i plezjozaur trafiły na naszą stronę obok tyranozaura, bo żyły w tej samej erze, a filmy chętnie wrzucają je do jednego worka. Epoka ta sama, rodzina inna.
Dinozaur to nie „byle jaki prehistoryczny gad”
Naukowcy nazywają dinozaurami tylko jedną konkretną gałąź gadów. To zwierzęta o charakterystycznej budowie miednicy, z nogami ustawionymi pionowo pod tułowiem, żyjące prawie wyłącznie na lądzie. Tyranozaur, triceratops, stegozaur, welociraptor – owszem. Ale nie każdy stwór, który jest stary, wielki i ma łuski.
Filmy chętnie upychają je wszystkie w jednym kadrze, bo tak łatwiej sprzedać bilety do kina. Potem na lekcji w głowach robi się niezły bałagan.
Pteranodon: władca nieba, ale nie dinozaur
Pteranodon żył w kredzie. Na naszej karcie rozpiętość jego skrzydeł dochodzi do siedmiu metrów, a waży przy tym zaledwie około 25 kilogramów. Każde skrzydło było płatem sprężystej skóry rozpiętym na jednym, ogromnie wydłużonym palcu. Ptasie skrzydło z piórami zbudowane jest zupełnie inaczej. Pteranodon szybował nad morzem i łowił ryby.
Pterozaury były bliskimi kuzynami dinozaurów. Kuzynami, nie rodzeństwem. Ptaki też nauczyły się latać, ale ich skrzydła rozwinęły się niezależnie od skrzydeł pterozaurów. Dlatego ptaki należą do dinozaurów, a pteranodon nie.
Plezjozaur: król głębin, ale nie dinozaur
Plezjozaur mierzył około trzech i pół metra, żył w jurze i miał szyję kropka w kropkę jak potwór z Loch Ness (choć istnienia Nessie nikt nigdy żadną kością nie udowodnił). Miał cztery płetwy, polował w wodzie i zjadał ryby. Nie był jednak „dinozaurem, który nauczył się pływać”. Gady morskie tworzyły własną ligę: ichtiozaury, mozazaury i właśnie plezjozaury.
A spinozaur? Też żył nad wodą i jadł ryby, a mimo to jest stuprocentowym dinozaurem! Wywodzi się bowiem od lądowych drapieżników, które po prostu zaczęły polować przy brzegu. Plezjozaur do tej lądowej rodziny nigdy nie należał.
Jak ich nie pomylić na rysunku
Skórzaste skrzydła i grzebień na głowie oznaczają pterozaura. Długa wężowa szyja, cztery potężne płetwy i brak szans na wyjście na brzeg? Plezjozaur. A dinozaur stoi na dwóch mocnych nogach albo na czterech kolumnach pod tułowiem, żyje na suchym lądzie i je liście albo mięso.
W razie wątpliwości zajrzyj na karty pteranodona i plezjozaura – tam jest to napisane wprost. I nawet jeśli w opisie stoi „drapieżnik, kreda”, sprawdź, czy zwierzak nie ma płetw albo skórzastych skrzydeł.
Dlaczego i tak znaleźli się w naszej encyklopedii
Bo dzieci pytają o nie jednym tchem zaraz po tyranozaurze. No i wszystkie żyły w mezozoiku, pod tym samym niebem i w tych samych morzach, a wiele z nich zginęło w tej samej katastrofie 66 milionów lat temu.
Ściągawka dla dorosłego w jednym zdaniu: „żyły w tym samym czasie, ale dinozaurami nie były”. Pełną wersję masz w tym poradniku.
Pytania dzieci
- Czy pteranodon to dinozaur?
- Nie. To pterozaur, czyli latający gad o skórzastych skrzydłach. Ani ptak, ani dinozaur.
- Czy plezjozaur to dinozaur?
- Nie. To gad morski przystosowany do życia w wodzie. Dinozaury królowały na lądzie.
- Kto w takim razie latał, skoro nie dinozaury?
- W przestworzach królowały pterozaury, takie jak pteranodon. Ptaki wzbiły się w powietrze dopiero później, a one akurat dinozaurami są.
- Spinozaur łowił ryby w rzekach – czy to dinozaur?
- Tak! Należy do rodziny drapieżnych dinozaurów, po prostu zdobywał pokarm w wodzie. Plezjozaur to całkiem inny ród.
- Dlaczego w filmach i kreskówkach wszyscy występują razem?
- Bo na ekranie wygląda to bardziej widowiskowo. Skamieniałości pokazują jednak wspólną epokę, a nie pokrewieństwo.
- Ptak to dinozaur, a pteranodon nie. Jak to spamiętać?
- Ptaki wyewoluowały z małych, opierzonych dinozaurów. Pteranodon to sąsiednia linia ewolucyjna, która wzbiła się w powietrze wcześniej i w zupełnie inny sposób.
Zapamiętaj
- Jeśli stworzenie ma skórzaste skrzydła i grzebień na głowie, nie podpisuj rysunku słowem „dinozaur”.
- Potwora z Loch Ness często rysuje się na podobieństwo plezjozaura. Nie ma jednak dowodów, że takie zwierzę żyje w tym jeziorze.
- Przejrzyj po kolei trzy karty: tyranozaur (tak), pteranodon (nie), plezjozaur (nie). I sprawa jasna.