Jak powstaje skamieniałość
Skamieniałość to zachowane szczątki albo ślady dawnego życia: kość, muszla, odcisk liścia czy trop. Często zaczyna się od tego, że piasek lub muł szybko przykrywa szczątki i chroni je przed częścią tego, co mogłoby je zniszczyć. Później woda może nanosić minerały do porów w kościach albo stopniowo zastępować ich fragmenty. Nie każda skamieniałość powstaje jednak tak samo i nie każda jest kością całkowicie zamienioną w kamień.
Najpierw śmierć, potem szalony wyścig z czasem
Dinozaur kończy życie nad brzegiem rzeki, wśród pustynnych wydm albo na dnie płytkiego morza. Mięśnie i skóra rozkładają się błyskawicznie, a padlinożercy tylko na to czekają. Zostają najtwardsze elementy: kości, zęby, a czasem skorupy jaj.
Szkielet leżący na wierzchu prędzej czy później niszczeje, choć jak szybko, to zależy od warunków. Szanse rosną, gdy coś go szybko przykryje: piasek z wydmy, muł po powodzi, błoto albo popiół wulkaniczny. Taka warstwa działa jak szczelna kołdra. W muzeach powtarza się prostą regułę: najpierw śmierć, potem szybki pochówek, a dopiero na końcu kamień.
Jak minerały utrwalają kości
Na szczątkach odkładają się kolejne warstwy osadów, które z czasem mogą zamienić się w skałę. Przez pory w kościach przesącza się woda z rozpuszczonymi minerałami.
Minerały mogą osiadać w tych porach, a czasem zastępują część dawnej kości. Bywa też, że szczątki całkiem się rozpuszczą. Zostaje wtedy odcisk albo pusta forma, którą później wypełnia osad lub minerały. Skamieniałość powstaje więc na różne sposoby i nie rozpoznasz jej po samym ciężarze ani po tym, jak dźwięczy kamień.
Skamieniałości to nie tylko kości
Skamieniałościami bywają też odciski łap. Dinozaur przebiegł po miękkim błocie, ślad wysechł na słońcu, przysypał go piasek nawiany przez wiatr – i odcisk stwardniał na wieki. Skamienieć mogą też odchody (nazywane koprolitami) oraz jaja.
Weźmy majazaurę z naszej karty: dziewięć metrów długości, około trzech ton, kreda, 80–75 milionów lat temu. Odkryto ją razem z całymi gniazdami, jajami i pisklętami. To również skamieniałości. Zamiast pojedynczej kości udowej mamy cały zapis troski o potomstwo!
Z kolei archeopteryks mierzył zaledwie pół metra. Odciski jego delikatnych piór przetrwały w drobnoziarnistym wapieniu. Bez tej cienkiej kamiennej płyty nigdy nie dowiedzielibyśmy się o jego skrzydłach.
Dlaczego skamieniałości to taka rzadkość
Szczątki muszą przetrwać rozkład, a potem bardzo długi czas, w którym niszczeją i zmieniają się same skały. Szybkie przykrycie osadem często w tym pomaga. Mimo to po większości zwierząt i roślin nie zostaje nic, co umielibyśmy dziś znaleźć.
Dlatego każde znalezisko może tyle powiedzieć. Ślady dawnego życia, na przykład owady, zachowuje też bursztyn, ale to zupełnie inny sposób niż mineralizacja kości.
Gdzie szukać skarbów, jeśli nie jesteś naukowcem
Skamieniałości kryją się najczęściej w skałach osadowych – piaskowcach, wapieniach czy łupkach ilastych. Nigdy nie znajdziesz ich w granicie! Odsłonięty, warstwowy brzeg rzeki na niedzielnym spacerze albo dno kamieniołomu to znacznie lepsze miejsce na poszukiwania niż lita, lśniąca skała.
Zajrzyj na naszej stronie na karty majazaury i archeopteryksa. Pierwsza opowiada o skamieniałych gniazdach, druga o piórze uwięzionym w wapiennej płycie. Dwie zupełnie różne drogi, którymi przeszłość trafiła do kamienia.
Pytania dzieci
- Jak powstaje skamieniałość?
- Szczątki mogą zostać przykryte osadem, a minerały z wody wypełniają pory w kościach lub zastępują część ich materiału. Skamieniałości powstają też jako odciski i ślady.
- Czy każda stara kość to skamieniałość?
- Nie. Skamieniałości to zachowane szczątki lub ślady życia z dawnych epok geologicznych, i wcale nie zawsze są całkowicie zmineralizowane.
- Dlaczego skamieniałości są tak rzadkie?
- Bo większość szczątków po prostu się rozkłada albo zostaje zniszczona. Żeby przetrwały bardzo długo, potrzebne są sprzyjające warunki, na przykład szybkie przykrycie osadem.
- Czy odciski łap to też skamieniałości?
- Oczywiście! Nazywa się je skamieniałościami śladowymi. Skamieniałe jaja i gniazda majazaury również się do nich zaliczają.
- Czy mogę sam znaleźć skamieniałość?
- Tak! Często udaje się to na odsłoniętych brzegach rzek, w wąwozach albo w kamieniołomach. Tylko nie niszcz skał i nie zabieraj niczego z rezerwatów przyrody. A znalezisko zawsze pokaż dorosłym!
- Czy komar w bursztynie to skamieniałość dinozaura?
- Bursztyn to skamieniała żywica, a nie zmineralizowana kość. Konserwuje owady, ale nie da się z niego wydobyć materiału do sklonowania tyranozaura.
Zapamiętaj
- Minerały mogą wypełniać pory w kości lub zastępować jej fragmenty. Nie oceniaj jednak znaleziska tylko na podstawie jego ciężaru.
- Gdy rysujesz powstawanie skamieniałości, narysuj kolejne warstwy piasku i mułu nad szkieletem, a nie samą kość w ziemi.
- Zajrzyj na dwie karty: majazaury (gniazda) i archeopteryksa (pióro). Zobaczysz, że skamienieć może znacznie więcej niż tylko wielkie kości nóg.