मराठी — DinoLand
डायनोलँड हा ३ ते १२ वर्षांच्या मुलांसाठी मोफत डायनासोर ज्ञानकोश आहे. इथे डायनासोर आणि इतर प्रागैतिहासिक प्राणी मिळून १७ प्राण्यांची चित्रे आहेत, शिवाय प्रत्येकाचा आकार, वजन आणि तो कसा जगत असे, याची माहिती. प्रश्नमंजुषा सोडव, आकारांची तुलना कर आणि प्रत्येक प्राण्याची गमतीदार डरकाळी ऐक.
🌍 डायनासोरांना भेट!
- टायरानोसॉरस — १२ मी, ८ टन, मांसाहारी: डायनासोरांचा राजा! त्याच्या जबड्यात प्रचंड ताकद होती.
- ब्रॅकिओसॉरस — २२ मी, ४० टन, शाकाहारी: लांब मानेचा अवाढव्य डायनासोर. उंच झाडांच्या शेंड्यांपर्यंत तो सहज पोहोचत असे!
- ट्रायसेराटॉप्स — ९ मी, ६ टन, शाकाहारी: तीन शिंगे आणि डोक्यामागे हाडांची भलीमोठी झालर. दिसायला चिलखत चढवलेल्या योद्ध्यासारखा!
- स्टेगोसॉरस — ९ मी, ५ टन, शाकाहारी: पाठीवर हाडांच्या मोठ्या त्रिकोणी पट्ट्या आणि शेपटीवर काटे असलेला डायनासोर.
- व्हेलोसिरॅप्टर — २ मी, १५ किलो, मांसाहारी: लहान आणि चपळ शिकारी. त्याच्या अंगावर पिसे होती!
- स्पायनोसॉरस — १४ मी, ७.४ टन, मांसाहारी: सर्वात लांब मांसाहारी डायनासोरांपैकी एक! पाठीवर शिडासारखा उंच पडदा होता. तो नद्यांमध्ये मासे पकडत असे.
- अँकिलोसॉरस — ८ मी, ६ टन, शाकाहारी: चालताबोलता रणगाडा! अंगभर हाडांचे चिलखत आणि शेपटीच्या टोकाला मोठी गदा.
- टेरानोडॉन — पंखांचा विस्तार ७ मी, २५ किलो, मांसाहारी: प्रचंड पंखांचा उडणारा सरपटणारा प्राणी. हा डायनासोर नव्हे, पण त्यांचा जवळचा नातलग!
- डिप्लोडोकस — २७ मी, १५ टन, शाकाहारी: सर्वात लांब डायनासोरांपैकी एक. त्याची शेपटी चाबकासारखी लांबलचक होती!
- पॅरासॉरोलोफस — ९.५ मी, ५ टन, शाकाहारी: डायनासोरांमधला वादक! डोक्यावरच्या लांब, पोकळ तुऱ्यातून तो बहुधा कर्ण्यासारखा आवाज काढत असे.
- प्लेसिओसॉरस — ३.५ मी, २०० किलो, मांसाहारी: लांब मानेचा सागरी सरपटणारा प्राणी. हा डायनासोर नव्हे, पण त्यांच्याच काळात जगला!
- ॲलोसॉरस — १० मी, २.५ टन, मांसाहारी: जुरासिकच्या उत्तरार्धातील एक मोठा शिकारी — वेगवान आणि धोकादायक.
- कार्नोटॉरस — ८ मी, १.५ टन, मांसाहारी: डोक्यावर दोन शिंगे असलेला ‘बैल’ डायनासोर! मोठ्या शिकाऱ्यांमधला एक सर्वात वेगवान.
- इगुआनोडॉन — १० मी, ३ टन, शाकाहारी: सर्वात आधी सापडलेल्या डायनासोरांपैकी एक. त्याच्या अंगठ्यांवर टोकदार काटे होते!
- गिगानोटोसॉरस — १३ मी, ८ टन, मांसाहारी: दक्षिण अमेरिकेतला महाकाय शिकारी — आजवरच्या सर्वात मोठ्या मांसाहारी डायनासोरांपैकी एक!
- मायासॉरा — ९ मी, ३ टन, शाकाहारी: नावाचा अर्थ ‘चांगली आई सरडा’! याची घरटी आणि पिलांचे जीवाश्म पुराजीवशास्त्रज्ञांना मोठ्या संख्येने सापडले आहेत.
- आर्किओप्टेरिक्स — ०.५ मी, १ किलो, मांसाहारी: प्रसिद्ध ‘पहिला पक्षी’! पिसे आणि पंख तर होतेच, पण दात आणि लांब, हाडांची शेपटीसुद्धा.
❓ डायनासोरांबद्दल नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
- डायनासोर म्हणजे काय?
- डायनासोर हा सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा एक गट. त्यांचा इतिहास कोट्यवधी वर्षांपूर्वी सुरू झाला. काही डायनासोर जमिनीवरचे आजवरचे सर्वात मोठे प्राणी होते, तर काही अगदी लहान. आजचे पक्षीही याच गटातले आहेत. ‘डायनासोर’ हे नाव ग्रीक भाषेतून आले असून त्याचा अर्थ ‘भयानक सरडा’ असा होतो.
- डायनासोर कधी होऊन गेले?
- पहिले डायनासोर २३ कोटींहून अधिक वर्षांपूर्वी अवतरले. पक्षी सोडून बाकीचे डायनासोर सुमारे ६ कोटी ६० लाख वर्षांपूर्वी नष्ट झाले. त्यांच्या इतिहासाचा मोठा भाग मेसोझोइक महायुगात मोडतो. या महायुगाचे तीन कालखंड आहेत: ट्रायासिक, जुरासिक आणि क्रिटेशियस.
- डायनासोर का नष्ट झाले?
- सुमारे ६ कोटी ६० लाख वर्षांपूर्वी एक प्रचंड लघुग्रह पृथ्वीवर आदळला. धुळीमुळे सूर्यप्रकाश अडला, हवामान थंड झाले आणि अन्नसाखळ्या कोलमडल्या. पक्षी सोडून बाकीचे सगळे डायनासोर नष्ट झाले. आजच्या पक्ष्यांचे पूर्वज मात्र तगून राहिले.
- सर्वात मोठा डायनासोर कोणता?
- लांब मानेचे डायनासोर हे जमिनीवरचे आजवरचे सर्वात मोठे प्राणी. डिप्लोडोकस सुमारे २७ मीटर लांब होता — तीन स्कूल बसांएवढा. ब्रॅकिओसॉरस चार मजली इमारतीएवढा उंच होता, तर आर्जेंटिनोसॉरस सर्वात जड डायनासोरांपैकी एक: १०० टनांपर्यंत. पण नक्की क्रमवारी लावणे कठीण, कारण अनेक महाकाय डायनासोरांचे सांगाडे अपूर्ण आहेत.
- सर्वात धोकादायक डायनासोर कोणता?
- याचे एकच उत्तर नाही: प्रत्येक शिकारी आपापल्या परीने धोकादायक होता. टायरानोसॉरसच्या जबड्यात प्रचंड ताकद होती. स्पायनोसॉरस सुमारे १४ मीटर लांब होता — मांसाहारी डायनासोरांमध्ये सर्वात लांब. व्हेलोसिरॅप्टर त्यांच्यापेक्षा खूपच लहान, पण त्याच्या पायांवर वाकडी नखे होती. तो कळपाने शिकार करत असे का, हे मात्र अजून नक्की माहीत नाही.
- कोणते डायनासोर उडू शकत होते?
- पक्षी हेही डायनासोरच आहेत, आणि त्यांतले बहुतेक उडतात. टेरानोडॉन आणि केट्झलकोआटलसही उडत असत, पण ते डायनासोर नव्हते. ते टेरोसॉर होते — उडणाऱ्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा वेगळा गट.
- डायनासोर काय खात होते?
- काही डायनासोर शाकाहारी होते. डिप्लोडोकस आणि ट्रायसेराटॉप्स पाने, फांद्या आणि नेचे खात. काही मांसाहारी होते आणि इतर प्राण्यांची शिकार करत: टायरानोसॉरस, व्हेलोसिरॅप्टर, स्पायनोसॉरस. काही सर्वभक्षीही होते; ते वनस्पतीही खात आणि छोटे प्राणीही.
- पक्षी डायनासोरांचे वंशज आहेत का?
- हो! आजचे पक्षी हे पिसे असलेल्या छोट्या थेरोपॉड डायनासोरांचे थेट वंशज आहेत. म्हणजे कोंबडी किंवा चिमणी हीसुद्धा डायनासोरांच्या गटातली जिवंत सदस्य आहे.
- टायरानोसॉरसचे वजन किती होते?
- मोठ्या टी. रेक्सचे वजन सुमारे ८ टन असे — छोट्या ट्रकएवढे. तो सुमारे १२ मीटर लांब होता आणि त्याचे सर्वात मोठे दात केळ्याएवढे लांब होते. एवढ्या वजनामुळे त्याला खरेखुरे धावता येत नसे, पण तो ताशी सुमारे २० किमी वेगाने झपाझप चाले.
- शास्त्रज्ञ डायनासोरांचा अभ्यास कसा करतात?
- डायनासोरांचा अभ्यास करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना पुराजीवशास्त्रज्ञ म्हणतात. ते खडकांमध्ये हाडे, दात, अंडी आणि पावलांचे ठसे शोधतात. या पुराव्यांवरून डायनासोर कसे दिसत आणि कसे जगत, याचा ते अंदाज बांधतात.