Қазақша — DinoLand
DinoLand — 3–12 жастағы балаларға арналған тегін интерактивті энциклопедия. Мұнда 17 ежелгі жануардың суреті, дене өлшемі, салмағы мен тіршілігі туралы деректер бар. Викторина ойнап, өлшемдерді салыстырып, ойынға арнап жасалған ақырған дыбыстарды тыңдай аласың.
🌍 Динозаврлармен таныс!
- Тираннозавр — 12 м, 8 тонна, Жыртқыш: Динозаврлар патшасы! Тираннозаврдың тістеу күші өте мықты болған.
- Брахиозавр — 22 м, 40 тонна, Шөпқоректі: Мойны ұзын алып динозавр. Биік ағаштардың жапырақтарына оңай жеткен!
- Трицератопс — 9 м, 6 тонна, Шөпқоректі: Үш мүйізі мен мойнын қоршаған үлкен сүйек қалқаны бар — нағыз сауытты батыр!
- Стегозавр — 9 м, 5 тонна, Шөпқоректі: Арқасында үлкен үшбұрышты сүйек тақталары, ал құйрығында тікендері болған.
- Велоцираптор — 2 м, 15 кг, Жыртқыш: Шағын әрі шапшаң аңшы, әр аяғында қайқы тырнағы болған. Денесін қауырсын жапқан!
- Спинозавр — 14 м, 7,4 тонна, Жыртқыш: Осы күнге дейін табылған ең ұзын жыртқыш динозавр! Арқасында биік желкені болған, өзендерден балық аулаған.
- Анкилозавр — 8 м, 6 тонна, Шөпқоректі: Тірі танк! Басынан құйрығына дейін сауыт жамылған, құйрығының ұшында алып сойылы бар.
- Птеранодон — Қанат құлашы: 7 м, 25 кг, Жыртқыш: Үлкен қанатты ұшатын бауырымен жорғалаушы. Динозавр емес, бірақ динозаврлардың жақын туысы!
- Диплодокус — 27 м, 15 тонна, Шөпқоректі: Ең ұзын динозаврлардың бірі, құйрығы алып қамшыдай!
- Парасауролоф — 9,5 м, 5 тонна, Шөпқоректі: Музыкант динозавр! Ұзын айдары кернейдей дыбыс шығарған.
- Плезиозавр — 3,5 м, 200 кг, Жыртқыш: Ұзын мойынды теңіз жорғалаушысы. Динозавр емес, бірақ солармен бір заманда өмір сүрген!
- Аллозавр — 10 м, 2,5 тонна, Жыртқыш: Юра кезеңінің соңындағы ең мықты жыртқыштардың бірі — жылдам әрі қауіпті.
- Карнотавр — 8 м, 1,5 тонна, Жыртқыш: Басында екі мүйізі бар бұқа-динозавр! Ең жылдам ірі жыртқыштардың бірі.
- Игуанодон — 10 м, 3 тонна, Шөпқоректі: Ең алғаш табылған динозаврлардың бірі. Әр бас бармағында өткір тікені болған!
- Гиганотозавр — 13 м, 8 тонна, Жыртқыш: Оңтүстік Америкада өмір сүрген алып жыртқыш — ең ірі етқоректі динозаврлардың бірі!
- Майсаура — 9 м, 3 тонна, Шөпқоректі: «Қамқор ана кесіртке»! Палеонтологтар оның ұяларын балапандарының қалдықтарымен бірге тапқан.
- Археоптерикс — 0,5 м, 1 кг, Жыртқыш: Әйгілі «алғашқы құс»! Қауырсыны мен қанаты бар, бірақ аузында тістері, артында ұзын сүйекті құйрығы да болған.
❓ Динозаврлар туралы жиі қойылатын сұрақтар
- Динозаврлар дегеніміз не?
- Динозаврлар — миллиондаған жыл бұрын пайда болған бауырымен жорғалаушылар тобы. Олардың арасында кішкентайлары да, құрлықта жүрген ең ірі жануарлар да болған. Бүгін тірі жүрген динозаврлар — тек құстар. «Динозавр» сөзі гректің «қорқынышты кесіртке» деген сөздерінен шыққан.
- Динозаврлар қашан өмір сүрді?
- Алғашқы динозаврлар 230 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған, ал құсқа жатпайтындары шамамен 66 миллион жыл бұрын жойылды. Демек, олар Жер бетінде 165 миллион жылдай өмір сүрген. Бұл уақыт мезозой эрасы деп аталады, ол үш кезеңге бөлінеді: триас, юра және бор.
- Неліктен динозаврлар жойылып кетті?
- Шамамен 66 миллион жыл бұрын Жерге алып астероид соғылды. Ауаға көтерілген шаң Күннің жарығын көлегейлеп, климат салқындады, қорек тізбектері үзілді. Құсқа жатпайтын динозаврлардың бәрі жойылды. Ал бүгінгі құстардың ата-бабасы аман қалды.
- Қай динозавр ең үлкен болды?
- Құрлықтағы ең ірі жануарлар — ұзын мойынды динозаврлар. Диплодокустың ұзындығы шамамен 27 метрге жеткен, Брахиозавр төрт қабатты үйдей биік болған, ал Аргентинозавр ең ауыр динозаврлардың қатарына жатады. Кім бірінші екенін дәл айту қиын: алыптардың көбі толық емес қаңқалардан ғана белгілі.
- Қай динозавр ең қауіпті болды?
- Әр жыртқыштың өз қаруы болған. Спинозавр өте ұзын еді. Тираннозавр орасан күшпен тістеген. Ал кішкентай Велоцирапторда әр аяғында бір-бір қайқы тырнақ болды. Ол топтасып аң аулады ма, жоқ па, ғалымдар әлі білмейді.
- Қандай динозаврлар ұша алады?
- Құстар — тірі динозаврлар, олардың көбі ұша алады. Птеранодон мен Кецалькоатлус та ұшқан. Бірақ олар птерозаврлар: динозаврлармен туыс, алайда бөлек топқа жататын бауырымен жорғалаушылар.
- Динозаврлар не жеді?
- Кейбір динозаврлар шөпқоректі болған: Диплодокус пен Трицератопс сияқтылар жапырақ, бұтақ және қырықжапырақ жеген. Тираннозавр, Велоцираптор, Спинозавр сияқты жыртқыштар өзге жануарларды аулаған. Өсімдікті де, ұсақ жануарды да жейтін аралас қоректілер де болған.
- Құстар динозаврлардан пайда болды ма?
- Иә! Бүгінгі құстар — қауырсынды ұсақ динозаврлардың тікелей ұрпағы. Динозаврлардың көбінде қауырсын болған. Ғалымның көзімен қарасаң, тауық та, торғай да — кішкентай тірі динозавр.
- Тираннозаврдың салмағы қанша болды?
- Ірі Тираннозаврдың салмағы шамамен 8 тонна болған — шағын жүк көлігіндей. Тұмсығынан құйрығына дейін 12 метрдей еді, ал ең үлкен тістері тамырымен қоса банандай ұзын болған. Жүгіруге тым ауыр болса да, сағатына 20 км-ге дейін жылдам адымдай алған.
- Ғалымдар динозаврларды қалай зерттейді?
- Динозаврларды зерттейтін ғалымдарды палеонтологтар деп атайды. Олар тас қабаттарынан сүйек, тіс, жұмыртқа мен аяқ іздерін тауып, осы олжалар бойынша динозаврлардың сырт пішіні мен тіршілігін қалпына келтіреді.